HOÀNG CÔNG DANH

LỜI DỤ TÌNH CỦA DẾ

Thi thoảng trong những đêm xa nhà, tôi vẫn được nghe tiếng dế thân quen của tuổi thơ vọng lại. Âm thanh réo rắt vượt qua ngàn dặm không gian, lội băng băng từ miền sâu thẳm thời gian đến hát bên tai một bài dạ khúc rất đỗi bình dị.
Tuỳ bút

Theo chân một đứa trẻ mang tên Kỷ Niệm, tôi trở về cánh đồng miên dại buổi áo quần chưa biết đến thơm tho. Tay cầm chiếc đèn tự chế từ mảnh tôn uốn vòm đóng vào tấm ván và đặt phía trong đó cây đèn dầu hoả tù mù. Chiếc đèn này người quê thường dùng để rọi đường đi đêm hoặc để đi soi cá, bắt ếch. Từ trong làng, trẻ con chúng tôi mỗi đứa mang theo một ngụm ánh sáng nhỏ nhoi men theo con đê để ra tới bãi đất Cồn Chung. Sang mùa hạ, tiếng dế nỉ non như lời chào mừng kỳ nghỉ ngơi của tuổi học trò. Dế đã dệt một manh lụa từ thanh âm để dâng tặng cho tâm hồn trẻ con chúng tôi. Và như thế, tâm hồn những đứa trẻ làng đã được bao bọc một cách ấm áp từ rất sớm.

Tới nơi, chúng tôi tản ra mỗi đứa một hướng. Ánh đèn dầu trườn đi theo dấu chân thơ ngây, lát sau cánh đồng lấm chấm điểm những đốm sáng. Trong đêm mang đèn đi bắt dế, tôi mới thấm thía câu nói của ai đó, rằng: mỗi con người đều mang một ánh sáng góp thêm vào cuộc đời. Đèn lặng lẽ cháy giữa đêm như những bông hoa vừa nở ra từ đất, cánh đồng rạo rực khai sinh một mùa mới dành cho con trẻ.

Đi bắt dế phải bước rón rén thật khẽ. Tai phải tập trung hết sức để lắng nghe tiếng kêu của chúng. Loài dế rất tinh nghịch, chúng biết cách chơi khăm trẻ con bằng cách kêu chỗ này một chốc rồi trườn qua chỗ khác trú ẩn. Cứ thế, cả cánh đồng như đang bày trò trốn tìm đầy ma mị, lại như một cuộc thách yêu của loài dế với tuổi dại: "Đố anh bắt được em đấy! Em ở đây. Ở đây này. Anh ơi! Hihi". Phải chăng vì thế mà những thằng con trai làng đã sớm nhiễm chứng bệnh tương tư? Thương nhớ ơi à thương nhớ ơi! Sau này có lần uống say, tôi nằm với Sum ở công viên Huế suốt đêm đợi sáng để đến nhà Hiền, người yêu nó. Một tiếng dế dưới chân cỏ Thành Nội lại hát lên bài lới lơ dụ tình, tôi ngoảy sang hỏi mi nhớ ngày nhỏ đi bắt dế không? Sum nói nhớ, mà răng? Hình như có con dế hôm xưa hoá xác trong ngực mi và bây chừ đang sống dậy, thổn thức về phía người thương.

Trở lại với cánh đồng tuổi thơ. Khi đã định hướng được nơi có tiếng dế phát ra, ta hạ cây đèn xuống gần đất và soi đèn rà rà về phía đó. Mắt dế cũng như mắt loài ếch nhái, đều bị ánh sáng làm loá đi, ngôn ngữ nhà quê gọi là "đóng đèn". Đến lúc đó thì dế đứng yên, xoè đôi cánh lên kêu reng reng như sợ sệt e lệ. Ta quỳ một đầu gối xuống đất, khum bàn tay và úp lên con dế vừa thách yêu. A, ta bắt được em rồi nhé, dế ơi! Ai bảo em thách mần chi. Có một lần tôi theo chú ra đồng bắt dế, chú nói rằng: "Sau này mày lớn lên thì hãy nhớ! Đi tán gái cũng như đi bắt dế vậy, phải làm cho con gái "đóng đèn", cho nó mụ mị đi rồi thột nhiên ôm chầm một cái, rứa là có vợ. Hehe". Mỗi trò chơi ấu thời không đơn thuần chỉ là trò chơi để vui, mà nó còn nhắn nhủ với ta một kinh nghiệm sống nào đó.

Đi bắt dế, mỗi đứa mang theo một vỏ bao thuốc lá để đựng. Chộp được dế phải đưa lên đèn soi xem, nếu là dế đực thì bỏ vào hộp thuốc, nếu là dế cái thì thả ra vì dế cái không thể đá được. Dế cánh màu đỏ gọi là dế lửa, dế than thì cánh màu đen. Dế lửa nhỏ con hơn dế than nhưng lại đá hăng hơn, thế nên đi bắt dế đứa nào cũng cố tìm cho được dế lửa. Trong đêm yên tĩnh, tiếng dế hoà thành dàn đồng ca mùa hạ, thi thoảng có đứa reo lên "đây rồi" khi chộp được một con dế. Bên kia đứa bạn cất tiếng hỏi vống qua: "Than hay lửa rứa?". "Than". "Than thì thả cho rồi!". Cứ than với lửa như thế cho đến khuya, đèn dầu cạn hũ, lửa hoá muội than mới kéo nhau về.

Cũng có khi chúng tôi bắt dế vào buổi sớm. Ấy là những lần cả lũ trẻ kéo nhau đi đá bóng. Ra tới cồn, bắt cặp chia phe xong, còn đứa nào thừa ra thì đi bắt dế. Sớm mai, trăng đêm qua còn treo lơ lửng trên đầu, dưới đất loài dế đã thức dậy như muốn tham gia vào trận bóng. Bắt dế buổi sớm mai thì không mang theo đèn, dế nó không đóng đèn nên thường ta phải rượt đuổi theo. Con dế lủi rất nhanh, tới một nhúm cỏ rậm, nó thò đầu lên cười rèng rèng rồi lủi tiếp.

Dế bắt được đem về nhà nuôi trong một cái lon. Trong lon có bỏ đất và trên miệng bịt bằng bao ni- lông chui lỗ cho dế thở. Thức ăn chính của dế là ớt trái, ớt càng cay càng tốt vì nó làm tăng độ hăng của dế chọi. Ngoài ra, phải xé thêm một lá khoai lang để dế ăn lót dạ. Sau vài trận đá dế, có đứa moi một cái lỗ dưới đất rồi bỏ hộp dế xuống và lấp lại, như thế gọi là "dầm dế". Dế dầm dưới đất sẽ lấy lại sức rất nhanh.

Có lần tôi bắt dế về ngang đường thì gặp con bé xinh nhất xóm, nó ngửa tay: "Cho tau một con!". "Mi ưng tau rồi tau cho!". Cô bé gật đầu nói ừ, mai mốt nậy lên tau mần vợ mi. Tôi moi từ trong hộp giấy một con dế cái đưa cho nó: "Giống nhà mày đấy! Chọi thì không được nhưng nhử đực rất tài". Quả thế thật, cái đầu con dế cái thường được ngứt ra, cắm vào một que tre dùng để khích động cho dế hăng khi vào trận. Dế ơi! Có phải mày là loại dụ tình kiêu kỳ nhất? Để sau là lớn lên có khi vì một dung nhan thiếu nữ mà lũ đàn ông đấu đá nhau.

Sân chọi dế được ghép bởi bốn viên gạch trên một khoảnh đất phẳng, hai đứa thả hai con dế của mình vào đó cho chúng tranh hùng. Con dế nào bỏ chạy coi như thua cuộc. Tiếp tục đứa khác thả dế của mình vào. Phần thưởng cho người thắng cuộc chỉ là danh dự, nhưng kẻ thua thì bị ngứt đầu dế dùng để nhử tiếp trận sau. Có lần, mấy đứa chúng tôi thách nhau đứa nào thắng dế sau này sẽ làm chồng con bé xinh nhất xóm. Những trận dế vang vang tiếng hò tiếng hét càng khích thêm sự hiếu thắng con trẻ. Cô bé đã ra đi, mang theo chú dế sính lễ tôi tặng em từ buổi bụng dạ tự tiện tảo hôn. Những thằng con trai làng đứng trân trân cầm trên tay chiếc hộp giấy rỗng đựng rất nhiều lời thánh ca mặc niệm của dế.

Ông Viện kể rằng, giữa thế kỷ hai mươi, trong làng Phúc Lộc có nhà cụ Hoàng Tri Toàn phú quý và túc lễ. Để khích lệ niềm hiếu học, cụ Toàn có trò đổi dế. Trẻ con trong làng bắt dế đem đến cho cụ thì được cụ tặng lại một tập giấy để viết. Cụ đem số dế ấy thả vào vườn, mỗi đêm mỗi sớm, tiếng dế reo vang như hồi chuông thúc giục con cái chăm chỉ học bài. Nhờ thế nên các con, các cháu của cụ sau này có nhiều người đỗ đạt. Học theo tiền nhân, trẻ con chúng tôi cũng bắt dế về thả trong vườn. Những hôm có trăng, trẻ con trải sách ra giữa trời ngồi đọc, bên vườn bầy dế đồng thanh hát ru: "À ơi. Sáng trăng trải chiếu hai hàng/ Bên anh đọc sách bên nàng quay tơ". Chữ nghĩa liên vận với tiếng dế thành bài thơ luyến vần dễ thuộc.

Những khu vườn hôm xưa ngập tràn tiếng dế đã nhập hồn vào khu vườn ký ức mỗi đứa con làng. Ở đó, có lời dụ tình loài dế đánh thức niềm yêu, dế cùng ta học bài, lại có con dế đem ra đổi tình. Sau này lớn lên mấy đứa bày nhau sắm "dế" (điện thoại di động) đem đi tán gái. Nhưng xem ra trò dùng con "dế" giả dối hiện đại này chừ cũng lỗi thời rồi. Biết đâu đến một hôm nào đó ta lại dắt em về quê, cùng nhau ra đồng, bắt một con dế chân thật và tặng người thương. Dưới ánh trăng hôm ấy, chắc là dế sẽ hát lời dụ tình hay nhất!

Hoàng Công Danh

BỮA CƠM NHÀ QUÊ

Tha hương, có người nửa đêm thức dậy đói bụng và cả đói lòng, lại nhớ một bữa cơm nhà quê. Người ta dù giàu có đến đâu thì khi xa quê vẫn cứ bị đói, một cơn đói thuộc về cõi lòng. Có lẽ chỉ bữa cơm giản đơn ở quê hương mới xoa dịu được tâm hồn những ai đã từng sinh ra lớn lên từ làng.

Ở quê, con gà được coi là dậy sớm trước mặt trời, nhưng gà không dậy sớm bằng mạ của ta. Mạ dậy rất khẽ, đi ra vườn rón rén rút rơm, tiếng rút nghe xáo xáo như gà trở ổ. Rồi mạ trở vào bếp nhóm lửa nấu cơm đầu ngày. Tinh mơ mùa xuân trời quê mình thường lạnh, một cái lạnh cắt da thịt để khứa vào lòng người nỗi xót xa day dứt. Làn khói rơm của mạ lèn qua mái tranh hoà vào sương sớm. Cả làng như được phủ khói ấm áp từ tình yêu thương của mạ. Bởi thế nên người ta hay nói Quê hương là một người Mẹ lớn. Khói rơm chạy lên nhà và ập vào giấc ngủ trẻ thơ. Tuổi thơ chúng ta được đánh thức bởi khói của mạ, sau này ai lớn lên mà không đôi lần thấy cay khi ban mai thức giấc. Tôi chạy xuống bếp, nằm gọn trong lòng mạ, cảm giác ấm áp như không còn gì trên đời ấm hơn thế. Mạ lăn một củ khoai vào trong bếp, chỗ rơm vừa cháy xong còn mun đỏ hồng. Tôi lim dim mắt trong sự ôm ấp trìu mến của mạ, như củ ngoai lim dim trong bọc rơm ngập tràn hơi ấm; củ khoai như thế gọi là khoai nướng, và giấc ngủ như thế gọi là ngủ nướng. Đến khi lớn lên đi xa, sáng mở mắt là tôi dậy ngay, không thể nào ngủ nướng được nữa, có lẽ là vì thiếu vòng tay của mạ.

Bữa sáng của người nhà quê chủ yếu là cơm, thêm chén nước mắm ớt, hoặc ít muối tiêu. Giêng hai gạo châu củi quế, cơm đơm ra mỗi người một bát lưng lưng chưng hửng, mắt lướt qua chén cơm biết là ăn không no. Thế nhưng cả nhà vẫn ăn vui vẻ. Mạ đưa chén cơm cho tôi, nói con ăn cho no rồi đi học. Rồi xới xới vát cơm đưa cho ba, nói ba mi ăn cho chắc bụng mà đi mần. Phần mạ ăn cơm cháy, có khi mạ nhịn. Hỏi răng mạ không ăn? Mạ nói lát nữa mạ ra chợ bán rau sẽ ăn sau. Thế là tôi lẫy, tôi bỏ bát xuống nói mạ sướng nhất nhà, được ăn quà ở chợ. Ba mạ nhìn nhau cười. Mạ rơm rớm nướt mắt nói thôi ăn đi con, để trưa mạ đi chợ về cũng mua bánh cho con.

Bữa trưa với bữa tối là hai bữa cơm chính. Ba đi làm đồng bắt được cá đem về thêm chất tanh. Cá tràu kho nghệ vàng ửng, cá lia thia nhỏ thì cho tất cả vào soong kho thật mặn, cá rô đem rim mỡ cháy. Vào mùa mưa đi đơm trộ ở cống hoặc thả lưới ở hố bom thì được rất nhiều cá rô. Thằng Cưng xách cái oi đầy cá rô từ ngoài đồng đi về, vừa nhảy chân sáo vừa hát: "Ngoài đồng lắm cá rô/ Liên Xô lắm máy cày/ Trung Quốc nhiều máy bay/ Mỹ thua là Mỹ phải chạy". Tôi hỏi chạy đâu? Nó nói chạy đâu kệ Mỹ, chừ tau chạy về nhà đưa cá cho mạ tau nấu ăn cái đã.

Nhà quê rau ráng có sẵn ngoài vườn. Đến bữa ra ngắt vài ngọn ngoai lang đem vào luộc trộn với muối tiêu. Rau muống thì giầm ở đìa, hái lên luộc chấm với nước mắm. Nước luộc rau muống màu xanh trong, bỏ thêm ít muối, vắt một miếng chanh là có canh. Mùa hè, bữa trưa thường nấu canh khế với cá lóc ăn cho mát, bữa tối thì nấu canh rau chêng với chắt chắt.

Mấy thằng con nít chúng tôi thường đi bắt ốc về luộc sơ qua, moi ruột vứt, chỉ lấy cái đầu rồi đem xào mỡ; hoặc ban đêm mang ná đi bắn chim meng meng đậu trên ngọn cây. Còn mấy đứa con gái thì hái rau me về nấu canh chua, hoặc hái rau má đem về nấu với tôm. Ở làng, trẻ con vừa học, vừa chơi và cũng sớm biết lo cho cái ăn. Những đứa bạn cùng lứa bây chừ đã lớn, đứa nào cũng chững chạc và tự lập cả. Có lẽ là nhờ sớm ý thức được cuộc sống của một đứa con làng!

Thích nhất vẫn là bữa cơm cuối ngày, ta hay gọi là cơm chiều, nhưng người quê ăn muộn nên gọi là bữa cơm tối. Cơm dọn ra giữa chiếc nôống cấm tròn đặt trước thềm hiên. Cả nhà ngồi vây quanh. Dăm trái ớt đỏ cho thêm vị cay. Bên mâm cơm bao giờ cũng sẵn một chai rượu trắng cho ba. Sau một ngày lao động mệt mỏi, ba rót rượu ra chén, đưa lên đánh thượt vào cổ rồi ngửa mặt nhìn trời mà khà một cái thật sướng! Dường như bao nhiêu mệt nhọc đã tiêu tan theo cái khà đó. Bữa cơm nhà quê đơn sơ đạm bạc. Ba vừa ăn vừa ngúc ngúc khen cơm ngon hè ngon hè. Mạ nói toàn rau với cá lia thia chơ có chi mà ba mi khen hoài. Ba cười nói ngon chơ, giản dị như ri mới ngon, ri gọi là "giản dị như người Quảng Trị" đây!

Hồi đó chưa có điện, những hôm trăng thì bữa cơm tối cũng... nên thơ. Ăn xong dọn quéng một cái, cả nhà lại ngồi ở bậc thềm hiên uống nước. Bà con hàng xóm đến chơi, cùng ngồi nói chuyện quê kiểng dưới ánh trăng. Bữa cơm tối dài đến tận khuya. Những câu chuyện quê mùa thành ra thứ bánh tráng miệng.

Có hôm tôi thiếp ngủ đi từ chiều và thức dậy giữa khuya, đói bụng chi lạ! Mạ dậy lục nồi bê cơm ra với một chén mắm cà. Cắn một miếng cà, mặn chát. Tôi hỏi răng kho mắm mặn ri mạ? Mạ nói mắm thì kho mặn chơ răng nữa. Nói xong mạ quệt nước mắt nói nhà hết đồ ăn rồi, kho mặn ăn cho được nhiều bữa. Có một lần thức dậy giữa đêm và cắn một nhát mắm cà thấm thía, ta mới thấu hết nỗi lòng của mạ và quê hương!

Hoàng Công Danh

* Ps: Hôm trước, chị Nguyễn Thị Anh (người làng Thạch Hãn, đang sống ở Sài Gòn) có hỏi tục ăn cơm mới ở quê nhà. Nhân chuyện cơm nước, em xin gửi lên đây một đoạn phóng sự về Tục ăn cơm mới của người Vân Kiều - Quảng Trị.

SÔNG RỘNG MỘT GANG

"Ước gì sông rộng một gang
Bắc cầu dải yếm cho nàng sang chơi"
Tôi mang theo câu ca dao Việt ấy sang Minsk. Và quả thực nơi dừng chân đã không làm tôi thất vọng. Dòng sông Svislach (Свислочь) có chiều ngang được đo bằng... ca dao!

Bút ký

Svislach khẽ khàng bình dị trôi chầm chậm qua thành phố Minsk - thủ đô của đất nước Belarus. Sông lách đi một cách lặng thầm tựa như bao nhiêu ký ức đã dồn chật lại trong một dòng chảy cô đặc khiến người ta phải sững sờ. Mỗi buổi sáng thức dậy, qua khung cửa kính từ trên tầng 12 ký túc xá, Svislach đã nhấn nhá vào tôi những đường nét đầu tiên của ngày. Sông ấy, ba năm qua đã thành một người bạn của tôi, một tình bạn vong niên lạc qua thăng trầm bao kiếp nay lại gặp nhau, ôm chầm nhau mà vỗ sóng vào lòng.

Sông Svislach nhìn từ trên ký túc xá xuống

Nói sông rộng một gang là nói quá lên cho nó nhỏ lại chứ thực ra cũng chưa đến mức đó. Nếu cầu dải yếm của người Mường, Tày được bắc bằng quả còn ném chuyền tay mùa lễ hội, thì cầu dải yếm mà tôi bắc qua Svislach là một đường bay hòn sỏi. Đứng ở bên này bờ, tung một hòn sỏi nhỏ là người ở bờ bên kia có thể chụp được. Đấy là cách để ví von cho chiều rộng rất mực khiêm tốn của Svislach. Sự khiêm tốn của Svislach gợi cho tôi nhớ đến một dòng sông gắn liền với lịch sử Phật giáo, và tự hỏi: Sông Anoma ở Ấn Độ có hẹp đến mức ấy không mà hai ngàn năm trăm năm trước Thái tử Tất Đạt Đa đã cưỡi ngựa Kiền Trắc bay qua được? Rộng cũng sông mà hẹp cũng là sông, miễn sao có dòng chảy con nước và dòng chảy văn hoá lịch sử trôi trên đó. Như thế, Svislach đã chứng kiến biết bao thăng trầm biến cố trên một vùng đất nhỏ. Từ thuở nàng e dè sợ sệt trước ý đồ thôn tính của Sa hoàng Nga, nàng hẳn phải dị đỏ mặt lên khi người ta gọi đất nước này là Nga Trắng (BeloRussia). Và nàng thét gào như biện minh: "Không! Không phải thế! Belarus đơn giản chỉ là tên một vùng đất mà thôi!". Cũng như tên nàng là Svislach mãi mãi, không ai được đồng hoá với một nàng công chúa nước bạn.

Khác với người Việt mình, ở Belarus mọi vật đều được gọi tên đối thể một cách khái quát hoá cao. Ví như vài chục cây xanh trên một khoảnh đất, ở ta gọi là vườn, thì ở Belarus đã được gọi là rừng. Chính bởi cách gọi vống lên như thế nên Svislach mới được gọi là sông, chứ ở ta thì nó mới được gọi là rào, là rạch mà thôi. Sông nhỏ hẹp nhưng được cái chảy dài duyên dáng, nó uốn giữa Minsk như một chiếc phec-măng-tuya dán kín hai vạt áo của thành phố lại với nhau ấm áp. Tôi đặt ngón tay trỏ lên tấm bản đồ Belarus và kéo rê theo nét vẽ sông Svislach. Ngón tay cứ rung rung, dịch sang chuyển về như đang điều khiển cái núm trên bộ âm-ly của dàn nhạc. Tự bản thân Svislach đã tấu lên một bản nhạc muôn điệu: có khúc thong dong thả mình chậm rãi tựa slow; có chặng thì trữ tình sâu lắng như ballad; lại có khi tạo khúc lặp phách kiểu tango, đấy là chỗ sông xoáy chòm thành hồ nước Comsomol, nghỉ một tý rồi lại chảy tiếp theo lưu mạch.

Tôi yêu sự yên tĩnh của Minsk, yên tĩnh một cách đáng thương! Thật là nơi trú ngụ yên lành cho những thiền sư nội tại. Sự yên tĩnh ấy có một phần đóng góp của Svislach, bởi không ai khác, chính nàng mang mệnh "thuỷ" đã làm dịu lại cuộc sống ở thành phố. Có một lần ở Huế, tôi ngồi bên quán cà phê Sông Trăng và nhìn ngược lên theo dòng chảy Hương giang để cảm nhận sự yên bình của cố đô. Những dòng sông chảy qua thành phố thủ đô, như Hương hay Svislach, đều có một sứ mệnh cao cả là cảm hoá lòng người và giữ chân viễn khách ở lại. Hương đã giữ tôi ở Huế hai năm, để mỗi ngày ngồi trầm mặc nơi bàn gỗ một quán cà phê ven sông thôi là đủ vui rồi. Còn Svislach nuôi dưỡng tâm hồn tôi ba năm, chỉ cần đóng kín mình trong phòng và thả mắt xuống dưới kia cũng đã là hạnh phúc, một niềm hạnh phúc không cần phải bỏ tiền ra mua nhưng vẫn đắt giá.

Mỗi dòng sông đều có một vẻ đẹp riêng, vào mỗi mùa trong năm thì vẻ đẹp ấy lại được biến đổi. Svislach có lẽ là dòng sông giản dị và chất phác nhất, nàng ít khi đòi hỏi được thay áo mới, nàng không сần tô vẽ bôi trát màu mè như những dòng sông khác. Nếu chia ra thì mỗi năm Svislach có hai sắc diện chính, vào mùa nắng thoáng và mùa tuyết lạnh.

Tôi đến Minsk khi tiết trời vừa chớm thu. Lá hãy còn xanh và nước sông cũng xanh theo màu điệp của lá. Những ngày đầu ở nơi đất khách, lạ lẫm, đôi khi thấy cô độc, nhưng chính màu xanh dịu hiền của Svislach đã khiến tôi an tâm và tưởng tượng đấy là màu của cánh đồng quê hương. Người ta bảo khi xa nhà, hãy đưa bàn tay lên, xoè ngữa ra và nhìn vào những đường chỉ tay, ta sẽ thấy hình ảnh mẹ. Còn tôi, tôi nhìn vào đường chỉ xanh mà Svislach đã kẽ lên giữa lòng đất mẹ Minsk, để thấy hình ảnh một vùng đất mẹ Việt. Tất cả sông rồi đổ về biển cả, vậy nên tất cả những gì thuộc về sông đều có chung một con đường ý thức dẫn ta vào cõi yêu thương.

Dòng Svislach biếc xanh làm gương soi cho cây cối ven bờ

Svislach cố hữu màu xanh ấy trong suốt thời gian nó không bị đóng băng. Màu xanh là sắc điển hình nhất của dòng sông này. Tháng Năm trùng vào thời điểm sông xanh nhất sau mùa tuyết tan. Cái màu xanh khi ấy đã dẫn chân tôi dạo bộ dọc bờ đá và bắt gặp một vòm hoa Tử Đinh Hương đang độ bung sắc tím. Vài cánh hoa sợ gió dần buông mình xuống mặt thoáng rồi trôi lặng lờ theo nhịp điệu con nước. Tôi chợt nhớ đến sự tích của loài hoa này. Ngày xửa ngày xưa, chàng trai út nhà bà Pecxia đã đi cứu mẹ, chàng được vị thần cho ba điều ước biến hoá, điều ước cuối cùng chàng dùng để hoá thành hoa Tử Đinh Hương. Còn sông chính là cuộc biến hoá đầu tiên mà chàng thực hiện. Điều ước thứ nhất qua đi, trôi đi thành một dòng sông. Như hôm nay đây những cánh hoa Tử Đinh Hương đã trôi theo dòng Svislach để gửi gắm một ước nguyện nào đó về tình yêu thương. Giả như một ngày mai tôi rời thành phố này, thì những cánh Tử Đinh Hương ấy sẽ níu mình về lại bên triền ký ức xanh tươi.

Kỳ nghỉ hè của sinh viên, chúng tôi có thời gian để đi một số nơi ở Belarus. Tôi đã về biển Minsk, nước ở nơi ấy cũng tĩnh tại như đang ngoạ thiền, sóng thì tịnh nhiên. Dường như ở đất nước này, tất cả đều diễn ra một cách chậm chạp. Ta có thể nhìn cái cách chảy e lệ hồn nhiên của Svislach để ví cho sự vận động nơi đây. Tôi hay cùng với một vài người bạn lang thang dọc bờ sông, chọn một chỗ thật khéo và nhấp vài ngụm bia. Ngồi bên Svislach khi chiều xuống, hoàng hôn sẽ ghé đến chỗ ta và hắt từ dưới sông lên những viên pha lê bằng nắng. Vài cánh chim bồ câu mạnh dạn cùng tham gia vào cuộc chơi của loài người. Chim bồ câu bay đến, rồi cứ tự nhiên nhảy vào mổ mồi nhậu, y như thể giữa chim và người đã không còn sự phân cấp giới động vật. Dưới kia, vài chú vịt gập ngược đầu lên cánh rồi để mặc nước đẩy đi. Vịt ở đây không do ai nuôi cả, chúng tự kiếm mồi trên sông để sống qua ngày qua tháng. Cũng chẳng ai biết số phận của loài vịt ấy. Chúng đến từ đâu và sẽ về đâu? Có lẽ chúng là cái mốc tiêu để người ta đo cường lưu nước sông Svislach. Hay chúng là những người tình của Svislach chẳng hạn.

Những ngày nắng to, Svislach như một tấm gương, soi rõ mồn một mọi thứ. Rọi mắt nhìn vào đó, ta sẽ thấy rất nhiều hình ảnh mây trắng, có khi còn trắng hơn cả đám mây thực đang nô giỡn trên cao xanh kia. Cứ như là trời vì quá cưng chiều mà thả mây xuống sâu thẳm lòng nàng Svislach vậy. Ông trời là tay chơi lãng mạn luôn biết cách lấy lòng người đẹp.

Mùa hè 2007, trong dịp kỷ niệm 940 năm ngày thành lập Minsk, tôi được nghe một điệu dân ca cổ xưa của xứ sở tuyết trắng. Lời hát mềm như dòng sông Svislach thuở sơ khai. Từ bấy đến nay, trải qua ngần ấy thời gian, thế thời thay đổi mà lời hát và dòng sông vẫn không hề chi. Một người bạn thủ thỉ vào tai tôi tôi: Ở đây mọi thứ chắc còn nguyên vẹn như thuở ban đầu? Ừ, ở bất cứ nơi nào cuộc sống còn bảo lưu nét đẹp thuỷ nguyên thì ở đấy sự bình yên là dĩ tất! Dòng sông Svislach đã hoá thân thành một viện bảo tàng vĩ đại để cất giữ tất cả những thứ thiên tạo, nuôi dưỡng trong mạch văn hoá đặc sắc của xứ sở là văn hoá Folklore, truyền lại cho muôn đời sau một bản khảm trổ vô hình giữa minh linh thiên-địa-giang. Những giá trị văn hoá tiềm ẩn dưới chiều sâu nước sông cứ thế mà thoảng lên đây lời ca, hay là hắt lên ánh ngọc chiều hè, và qua mùa thu thì nước sông làm cho lá cây ven bờ chín sớm hơn cả. Đấy là điều tôi nhận thấy rõ nhất ở Minsk. Dọc kè đá bờ sông, cây cứ đứng như chàng trai si tình rũ lá xuống mà ngỏ lời yêu. Cuối thu, tất cả tóc lá ấy hoá vàng dần và miền sông như tranh phong cảnh của danh hoạ Levitan. Liệu có khi nào thuở sinh thời, Levitan đã lạc chân từ Maxcơva sang Minsk, rồi chàng hoạ sĩ ấy cũng đứng bên sông Svislach để dự tính cho những sắc màu đẹp trong bức Mùa thu vàng nổi tiếng ấy? Trước khi sang Minsk, một người bạn của tôi tên Vĩnh đã nói rằng, nơi cậu sắp tới là xứ sở của những sắc màu hội hoạ. Hôm nay đây, sự chứng thực tiệm thị đủ cho tôi thoả mãn ước nguyện để làm một cái bắt tay đồng ý muộn màng với Vĩnh ngày trở về.

Sang mùa đông, tuyết rơi trắng trời, cây cối bên bờ trụi hết lá chỉ còn xương xẩu cũng thản nhiên hoá thạch trước cái lạnh âm hai mươi độ, nước sông dần cô lại và đông cứng. Cả thành Minsk được bao phủ bởi một màu trắng đến vô nhiễm. Những bông tuyết xoè cánh mỏng nhẹ như tơ trời lả lả rệu xuống dệt vải áo cho mặt sông. Nhìn bông hoa tuyết ấy, chợt tôi nhớ về mùa hoa trứng cá muốt trắng hồi còn ở Huế. Có một buổi chiều mùa thu, T đã đến phòng trọ của tôi. Nàng lướt tay khe khẽ qua vòm hoa trứng cá và hỏi:

"Anh yêu màu trắng lắm phải không?".

"Ừ. Màu trắng tượng trưng cho lòng thuỷ chung. Như cô dâu ở nước Nhật trong đám cưới thường mặc một chiếc kimono màu trắng. Nếu người chồng mất đi, người vợ vẫn mặc một cái kimono trắng trong đám tang có nghĩa là không đi thêm bước nữa".

"Nếu người yêu của em đi khỏi thành phố này, thì em sẽ hái thật nhiều hoa trứng cá màu trắng cài lên tóc!"

Những buổi chiều như thế trôi qua nhẹ nhàng. Có vài bông hoa trứng cá rơi theo rất khẽ, hoa rơi mà cứ như sợ chạm phải một điều gì đó mong manh dễ vỡ. T đã ném rất nhiều hoa trắng vào cõi nhớ của riêng tôi. T là tê tái vậy! Bây chừ giá mà có T ở đây, chắc nàng sẽ thích thú với muôn vàn hoa tuyết trắng lắm. Bông tuyết sẽ hôn vào mái tóc mượt của T như chiếc kimono kéo trùm lên phủ kín cả chỏm đầu, để cho lời nguyện ước được đi tới tận cùng thánh thiện. Ôi, giá mà Huế và Minsk chỉ cách nhau... một gang, thì tôi sẽ bắc cầu dải yếm cho nàng sang hứng tuyết.

Các bác câu cá trên mặt hoá băng sông Svislach

Một lần đứng giữa bao la ám ảnh trắng ấy, ký ức đan xen thực tại khiến tôi không phân biệt được đâu là trời, đâu là đất, đâu là dòng sông nữa. Cứ như thể ấy là thuở vũ trụ mới kiến tạo và đức Thiên Chúa phẩy tay tung một vầng sáng trắng khai sinh khái niệm "ngày". Bạn tôi reo lên: Sông đã chết cóng! Không phải đâu, Svislach chỉ tạm thời chìm vào một cuộc ngủ đông như chú gấu Bắc cực xù lông trắng mà nheo mắt vậy thôi. Sông giả vờ mất tích để ta mải miết đi tìm, và đến lúc không thể tìm thấy một ngạch nước nào thì ta biết rằng sự hiện hữu của nó giữa thành phố này đáng quý biết bao! Ta có thể đi dạo bộ trên tấm áo lông tuyết Svislach, nhưng cũng phải cẩn thận vì có chỗ mặt đá tuyết mỏng, rất dễ bị tụt chân xuống. Một vài bác trung niên giày áo kín đáo ra ngồi trên mặt sông. Họ đục lỗ tròn cỡ nắm tay và thả dây nối lưỡi câu xuống dưới để săn cá. Rồi tới một ngày, khi lưỡi câu của bác giật lên được chú cá tươi mởn. Ấy là lúc mùa xuân đến. Băng đá trên sông tan dần, kẽ nước hé chào nắng mới. Vài đám băng mỏng dính thả mình trôi theo dòng chảy, được một quãng thì tất cả chúng tan ra và hoà mình vào nước. Svislach cái gì cũng chậm, chỉ có mùa xuân là đến sớm với nàng nhất.

Dòng sông đáng yêu, dễ thương là vậy! Svislach đã luôn ở bên cạnh tôi ba năm nay. Có đêm tôi nằm nghe sông thở, như một tiếng réo gọi về miền dĩ vãng xa xưa. Ở đó có một chàng trai đứng ngẩn ngơ hát: "Ước gì sông rộng một gang. Bắc cầu dải yếm cho nàng sang chơi". Và Svislach đã cho chàng toại nguyện.

- Bài và ảnh

Hoàng Công Danh

CÕI MỘNG DU

HCD: Mỗi lần ngồi cà phê ở Huế, hay uống rượu trên cánh đồng làng Phúc Lộc, mình đều được nghe Trần Thế Vĩnh nói về niềm đam mê sáng tạo. Hôm nay nhìn lại mấy bức tranh của Vĩnh, chợt nhớ truyện ngắn cũ này mình viết để tặng riêng cho Vĩnh - Một kẻ "mộng du" bất tận trên toan vẽ với những sắc màu đầy ám ảnh!

Truyện ngắn

(Bức "Mộng du cuối cùng" của Vĩnh trong triển lãm riêng ở Huế năm ngoái.)

Như thoáng thấy điều gì đó còn lại sau mỗi buổi chiều, Vĩnh chợt tiếc nuối và sợ sệt. Khi một ngày sắp tắt, đối với Vĩnh không có gì đáng sợ bằng nỗi cô đơn ngự trị nơi trái tim. Bóng hoàng hôn đổ sụp cũng là lúc Vĩnh cất cái mông khỏi bờ đá ven sông để trở về nhà.

Vĩnh là một hoạ sĩ, được đào tạo trường lớp hẳn hoi chứ không phải cái kiểu tài tử. Dĩ nhiên là chút năng khiếu bẩm sinh vốn đã tạo sẵn nên Vĩnh mới đỗ vào đại học nghệ thuật hạng ưu. Nhưng không vì thế mà anh cao ngạo hay học tập tài tử như bao bạn bè. Vĩnh, trong mắt tôi là một người làm nghệ thuật đúng nghĩa. Không nghiện ngập bất cứ thứ gì, không đa tình kiểu như mấy gã cầm cọ khác, Vĩnh là một mẫu người mà nhiều lúc tôi nghĩ anh ta làm khoa học thì hợp hơn. Tất nhiên con đường anh chọn thì nó là định mệnh mà nói theo quan điểm nhà Phật thì nó có duyên và nghiệp. Thật đúng vậy! Vĩnh chọn hội hoạ không phải chọn nghề mà là nhận nghiệp. Nhà Vĩnh có sẵn cơ ngơi và tiền của đủ để anh làm kinh doanh, theo bố anh thì không gì sướng bằng có tiền ra tiền vào ngày ngày như cái nghề đó.

Dạo Vĩnh đăng kí thi nghệ thuật, chỉ có tôi là đồng ý hai tay và cả hai chân còn lại mọi người trong nhà đều can ngăn. Xưa nay có ai làm nghề vẽ vời mà giàu có và sung túc đâu? Rồi cái đời cũng lấm lem như những vệt màu, mà nói thật tranh vẽ sao bằng cái ảnh chụp được. Ấy là những lời mà ông bố đã nói ngon nói ngọt cốt để cho đứa con đừng đèo bòng cái nghiệp toan cọ nữa.

Thế rồi học xong, Vĩnh thành hoạ sĩ, trên danh nghĩa bằng cấp và cả thực tài mà mấy cuộc triển lãm đã chứng minh. Sự nổi tiếng ở đời thì ai cũng mong mỏi khao khát, chính vì thế nên đôi lúc tôi thấy ghen tị với Vĩnh về điều đó. Những cái xoáy mọc lên ở tay từ thuở cha sanh mẹ đẻ đã dẫn dắt Vĩnh vào con đường nghệ thuật và anh hết mình với nó. Anh bảo, đã làm nghệ thuật mà không hết mình thì không những đáng trách mà còn đáng chết vì mỗi ngày không sáng tạo là như mình không còn có mặt trên đời này vậy. Vĩnh ít nói, khác hẳn kiểu ba hoa của một vài gã tự xưng là nghệ thuật bụi bặm, thế nên những điều anh nói ra rất đắt giá, anh không thích tuyên ngôn nhưng với tôi những lời nói ấy đáng để làm bài học cho những ai muốn sống một cuộc đời ý nghĩa. Tôi thì không có cái khiếu ở khoản màu mè, tôi bị cận từ nhỏ, cũng chính vì thế mà khả năng cảm nhận những sắc mà rất kém cỏi. Tôi học khá tự nhiên và cũng thi đỗ cùng một năm với Vĩnh nhưng chỉ khác là ở ngành toán. Trái nghoe vậy nhưng chúng tôi vẫn là bạn, lại còn thân thiết như anh em ruột. Nhiều lúc có vấn đề mới của toán học, tôi đem ra nói chuyện, chỉ thấy Vĩnh nghe say sưa mà không đáp lại một lời, chỉ đến khi anh thở dài một cái thì tôi mới ngớ ra Vĩnh là một nghệ sĩ. Ngược lại, nhiều lần vẽ xong một bức tranh nào đó, Vĩnh gọi điện rủ tôi đến nhà, lúc ấy anh cởi trần để lộ bộ ngực xương xẩu mà ở cái vẻ hình ấy nó mới hợp với con người nghệ sĩ. Tôi liếc qua bức tranh một lúc, chả hiểu tí gì, đành rủ Vĩnh đi uống cà phê. Vĩnh biết nhiều về nghệ thuật, những trường phái hội hoạ ấn tượng đầu thập niên thế kỉ trước cho đến trào lưu hiện đại ngày nay, ngoài ra ở anh có vốn hiểu biết sâu rộng về triết học. Nghe đâu ông nội anh là một nhà nho nên anh sớm được nghe những kinh điển về lễ giáo làm người, thế nên đôi lúc thấy Vĩnh như một nhà hiền triết, đáng kính đến thương!

Chưa một lần nào tôi thấy anh nói chuyện về con gái, quen nhau và thân thiết đã năm năm vậy mà cứ hễ nhắc đến chuyện yêu đương là anh chỉ cười xoà nhẹ nhõm rồi im bặt. Tôi ngược lại, dù không tài cán nhưng mà đã yêu lắm người. Có cô thì mới cầm tay, có cô đã được hôn và có cô suýt nữa thì bị mình làm hỏng đời con gái. Vĩnh khuyên tôi yêu đương nên cẩn trọng, chọn một người nào đó yêu chân thành và đừng có làm chuyện gì đụng đến xác thể. Tôi phản lại, quan niệm ấy xưa cũ rồi, ông làm nghệ thuật cao cả quá, cái vẻ đẹp của cô gái không phải là bức tranh như ông vẽ, chỉ để nhìn ngắm thôi thì chưa đủ, phải sờ phải quệt mới cảm nhận được. Những lần tôi biện chứng như vậy Vĩnh chỉ cười rồi lặng đi.

Hai đứa bây giờ đã nghề nghiệp ổn định, tôi ra trường đi dạy học, nói chung chả có chi mới mẻ, ngày ngày đến trường đọc bài giảng rồi về. Vĩnh cầm bằng hoạ sĩ cũng mở được một phòng tranh ở trung tâm thành phố, ban ngày anh ngồi ở đó đọc sách và tiếp khách. Nhờ cái tính cẩn trọng và chân thật trong nói chuyện nên khách khứa ngày nào cũng đông, có người đến nói chuyện nghệ thuật, có người đến ngỏ ý mua tranh kinh doanh... Tất cả họ, anh đều tiếp đãi đối xử như nhau. Ban đêm thì Vĩnh lên căn gác phía trên, ngồi trước tấm căng đã toan hồi chiều và bắt đầu vẽ. Anh nói, ngày của tôi bắt đầu từ khi cầm cọ lên phết những gam màu đầu tiên. Nghĩ cũng hay!

Hai nhăm tuổi, chả còn trẻ trung gì nữa, bên nhà Vĩnh giục anh cưới vợ để còn có cháu nối dõi vì Vĩnh là con trai duy nhất của ông cụ, lại là cháu đích tôn của ông giáo cả nên nhất quyết phải lấy vợ và sinh con trai. Mẹ Vĩnh có ý nhờ tôi tâm sự, mỗi lần như thế Vĩnh lại bảo: "Hẵng cái đã, để làm xong cái triển lãm này rồi tính". Trời ơi! Ông bạn của tôi, cái mặt hai nhăm tuổi già xụ lại còn lông bông với mớ màu mè chưa chịu nên thân. Mà kể ra thì Vĩnh có yêu ai đâu, giờ sao lấy vợ. Tôi biết có lắm cô gái đẹp người đẹp tính thầm thương nhớ Vĩnh vì kể ra thì ngoài cái tài năng hội hoạ, Vĩnh cũng thuộc dạng điển trai. Tôi thì vừa xấu vừa khô, nhưng mà có cái dẻo mồm dẻo miệng nên cũng làm quen và yêu thử mấy cô từ cái thời sinh viên. Thế nhưng thấy ông bạn hoạ sĩ để ngõ mấy nàng xinh xinh cũng tiếc lắm!

- Tôi mà có tài như ông là tôi quơ sạch!

- Ai lại như thế, tội người ta.

Rồi Vĩnh lại giở cái đạo lí ngày xửa ngày xưa về chuyện yêu đương mà nghe ra sao toàn là chuyện đạo Khổng, và cả đạo Phật. Tôi xua tay, thì ai nói cái mớ triết lí kia là sai đâu, nhưng sống với lí thuyết cổ điển như ông chỉ có thiệt mình. Tôi là cứ phải làm quen được nhiều cô xinh gái, rồi yêu thử vài ba tháng, bao giờ thấy có người khác hấp dẫn hơn thì lại bỏ tình cũ đi, kiếm cớ tán tỉnh người mới. Được cái mình có nghề nghiệp là giáo viên ổn định nên tán gái cũng giỏi, hèn chi mấy cụ ngày xưa cứ bảo "chẳng ham nhà cửa ruộng điền, chỉ ham cái bút cái nghiên anh đồ". Quả là ở đời không chi sướng bằng cái anh công chức nhà nước! Chỉ tính sơ sơ thì số mối tình mà tôi đã trãi qua cũng đủ kín hai bàn tay mười ngón. Còn nếu để đáng nhớ thì có ba mối tình lâu nhất.

Năm mười bảy tuổi yêu lần đầu, cái mối tình đầu thì thật đáng nhớ hơn cả. Ngọc là một cô bạn gái học cùng lớp phổ thông, dáng người thon thả, tính nết cũng tạm được. Chúng tôi học cùng nhau một năm, thế rồi đột ngột tôi tỏ tình theo lời xúi giục của mấy đứa bạn là "cứ thử một lần cho biết, chết ai!". Chiều hôm đó đi học về cùng nhau, trời mưa lấm tấm, tôi hát vu vơi cái bài Mưa Ngâu. Ngọc quay sang, sao tự dưng lại tình tứ thế? Tôi bối rối: "Ừ! Thì cũng tình tứ cho nó vui". Rồi tôi cầm lấy tay Ngọc, cái cách này thì học được trong mấy bộ phim Hàn Quốc, Ngọc luống cuống: "Làm cái trò gì thế?". Tôi mạnh dạn: "Tỏ tình đó! Yêu không?". Rồi dận giỗi, Ngọc bỏ về trước, chiếc ô che đầu không thèm lấy nữa. Đến cuối đường thì nàng dừng lại, tôi thầm nghĩ giận thì giận nhưng còn tiếc cái dù nên dừng lại đó thôi. Tôi đưa cái dù cho Ngọc. Này! Cầm mà về đi, không lại khóc nhè ra đó thì lũ mất. Ngọc túm áo tôi níu lại: "Nè! Lúc nãy nói đùa hay thật đấy?". Vậy là tôi chộp lấy Ngọc ôm hôn lấy hôn để, hôn xong về nhà thấy ngồ ngộ, cái kiểu hôn giống người ta hôn một đứa bé vì thấy nó kháu khỉnh. Rõ chán, chắc cần phải học thêm nữa. Nhưng phải công nhận hôm đó thấy khang khác trong người và những buổi chiều sau, cứ tan tầm là tôi lại dắt em về phía cuối con đường để lặp lại vũ khúc ngày ấy. Hôn!

- Ai cho phép ông yêu sớm vậy? Vĩnh ngây ngô hỏi tôi làm tôi bật cười mà đáp qua loa.

- Thì tại cái bữa đó học bài "Thơ duyên" của Xuân Diệu bỗng thấy thích thích, vậy là yêu thử.

- Thế rồi sao nữa, kể tiếp đi.

Yêu nhau được ba tháng, tôi phát hiện ra Ngọc có tật hay ăn quà vặt. Hôm đi ngang quang quán nước thấy em ngồi nhai trái cóc rôm rốp. Mấy ngày sau tôi không thèm gặp Ngọc, lên lớp cũng không nhìn mặt nhau. Sau buổi chiều thứ bẩy, Ngọc kéo tôi ra hành lang hỏi vì sao mấy hôm nay dửng dưng. Tôi không nói gì, vậy là Ngọc chơi cái bài giận dỗi "mần nũng", nếu thế thì đừng yêu nhau nữa. Ngọc tưởng sau câu nói ấy tôi sẽ van nài xin lỗi. Nhưng không, đó là cái ý tưởng sắp sẵn từ trước. Tôi "ô kê" liền và chúng tôi chia tay.

- Ông thấy sao? Tôi quay sang hỏi Vĩnh. Vĩnh dụi điếu thuốc cháy dở vào cái gạt tàn.

- Sao ông nhẫn tâm thế?

- Thì tôi đã bảo tôi là cứ thích làm cho phụ nữ khổ.

Mối tình thứ hai là năm vào đại học. Quyên học trước tôi một năm ở khoa văn, ban đầu mới gặp nhau tôi gọi bằng chị, thế rồi dần dần tự dưng chuyển sang dưng hô "anh - em". Tôi cười xuề xoà khi kể đến đó, chừa lại một khoảng thời gian làm quen ở giữa để cho Vĩnh tò mò. Nhưng hắn vốn là một thằng nghệ sĩ không mê gái nên chả quan tâm mấy. Hắn chỉ hỏi tôi, "sao mày yêu dễ thế?", khiến tôi bực mình vì không được cơ hội kể cái khúc chúng tôi đến với nhau, đó mới là cái hấp dẫn nhất của câu chuyện mà tôi muốn Vĩnh biết.

- Thế nhưng rồi cái mối tình với cô gái hơn tuổi ấy cũng chỉ vỏn vẹn có ba tháng. Ở đời cái gì dễ đến thì cũng dễ đi thôi ông à, câu này là của Vĩnh nói từ lâu, nay tôi nhắc lại để hắn không lôi nó ra mà phủ đầu mình. Chia tay với Quyên kể ra cũng tội cho cô ấy, nhưng rồi cái gì đến phải đến thôi, hai đứa không hợp nhau lắm. Mà mình cũng không thích con gái dạy văn mấy, lắm lời! Nói điều này thì hơi đổ lỗi cho Quyên vì thực ra cô ấy cũng không nói năng nhiều lắm.

- Thế tóm lại sao cậu bỏ người ta ?

- Ừ, kể ra mình cũng đáng trách, nhưng mà như thế mới có mối tình thứ ba.

- Ra là vậy, thế là rõ cậu có mới nới cũ. Yêu đương cái kiểu gì lạ vậy?

Trách là thế nhưng tôi vẫn chẳng để bụng, Vĩnh và tôi thân nhau và hiểu nhau nên tôi biết dù anh có nói điều gì thì cũng chỉ là để góp ý. Tôi kể tiếp. Phương bây giờ là người yêu mình, cô gái mà hôm qua tớ đã dẫn đến chỗ cậu xem tranh đó. Phương thì khác hẳn hai cô gái trước, nàng có nghề nghiệp ổn định, là chủ một doanh nghiệp trẻ thừa hưởng từ bố.

- Xem ra cậu cũng có mắt nhìn xa trông rộng đấy chứ. Vĩnh hỏi mà như không chủ ý đợi câu trả lời, một câu đáo vui thì đúng hơn là nghi vấn.

- Nhưng mà cũng khá lâu đấy nhé! Được một năm rồi kể từ ngày quen nhau đó. Chừng ấy thời gian có thể chưa đủ để khẳng định cho một mối tình bền lâu dẫn đến kết hôn nhưng nó vẫn cho tôi một niềm hy vọng, ít ra thì Phương là người tôi yêu lâu nhất kể từ trước đến nay.

Tách cà phê vơi đi phân nửa, Vĩnh lại thắp tiếp điếu thuốc và tôi đợi một ý kiến nơi anh về chuyện tình yêu. Vĩnh nhả khói, những vòng trắng lượn bay ra ngoài song chắn gió, cái cách nhả khói điệu nghệ này tôi cũng đã học đòi làm theo nhưng mãi vẫn không được vì cái miệng của mình nó không giống cậu ta. Môi Vĩnh hình trái tim nên mỗi lần cậu chúm lại là khói bay vòng vèo. Có lẽ nhờ cái môi đó mà Vĩnh trông duyên hơn và khiến lắm cô theo đuổi. Tôi đợi Vĩnh, anh đang mân mê thuốc như thể đang ngắm nghía những sắc màu trên toan vẽ. Vẫn im lặng, Vĩnh chưa bao giờ kể về chuyện tình yêu của mình cho tôi nghe nên cứ mỗi lần bàn đến chuyện gái góc thì anh chỉ việc ngồi nghe. Khi nào có hứng và nếu được tôi hỏi điều gì đó về nghệ thuật anh mới nói nhiều và nói hay. Nhưng hôm nay, Vĩnh đã được nghe ba mối tình của tôi thì không thể không móc miệng cậu ta ra một lần.

- Nhẽ nào từ bé giờ ông không yêu ai cả ư?

- Cũng có đấy, nhưng không ra gì cả.

Vĩnh trả lời và lơ đãng nhìn xa xa vẻ nuối tiếc. Biết mà, chắc lại yêu ai đó quá sâu đậm rồi nên không thể yêu được người khác nữa thôi. Chứ với cái dáng vẻ nghệ sĩ ấy mà không yêu thì thật lạ.

- Nói thật với cậu là hồi trước có để ý một cô, cũng lâu lắm rồi, từ cái ngày vào trường nghệ thuật cơ. Em học ở lớp thanh nhạc nhưng vì có dáng vóc đẹp và khuôn mặt khả ái nên khoa hội hoạ mời sang đứng mẫu. Mình mê cô ta ngay từ buổi đầu tiên, hôm đó vẽ một mạch cái bài bố cục và được điểm tuyệt đối. Về nhà, từ cái bố cục đó mình vẽ lại cái hình nàng với màu sắc hoàn hảo. Rồi mình bưng tranh đến nhà tặng và làm quen.

Trầm ngâm một lúc, tôi đợi Vĩnh kể tiếp nhưng có vẻ như cậu ta muốn dừng câu chuyện tại đó. Tôi thì không chấp nhận cái cảm giác nửa vời, nhất là câu chuyện tình kín đáo của chàng nghệ sĩ cổ cổ này thì càng phải khui cho ra hết.

- Rồi thế nào, tỏ tình chứ? Nàng có nhận lời không? Giờ nàng đâu rồi? Sao không tiếp tục?

- Hôm ấy mang hoa đến nhà định nói điều gì đó thì gặp mẹ nàng. Nhìn cái dáng nghệ sĩ với cái mái tóc dài dài, mẹ nàng có vẻ không ưng ý lắm. Mình chào ra về, bà cũng im lặng, mình buồn lắm. Bẵng đi một thời gian sau cái đêm ấy mình không dám gặp em nữa vì cái ánh mắt và thái độ bàng quan của mẹ nàng vẫn còn khiến mình sợ. Rồi hôm đó nhớ quá không chịu nổi, mình quyết định đến nhà thì hay tin cả nhà đã chuyển vào sống ở sài gòn.

Tôi vốn lắm lời và nhanh nhảu nhưng khi nghe xong câu chuyện của Vĩnh thì không thể nói được gì. Hóa ra cậu ta yêu si mê đến vậy!

- Thế lâu nay có được tin gì của nàng không?

- Không, từ dạo đó chẳng liên lạc gì nữa. Mình cũng không muốn làm khổ thêm nàng. Kể ra đã dính vào cái nghiệp này thì tốt nhất đừng hứa hẹn gì với người ta mà tội.

- Ông cao thượng quá! Thế ông lấy cảm hứng đâu mà bôi thoa màu mè lên vải?

- Thì yêu cái hình ảnh nàng ngày xưa, đó là một quá khứ đẹp mà có vẽ mãi vẫn không hết. Chỉ những gam màu mới tả hết cái vẻ đẹp của nàng, nhưng mà cứ xong một bức là như càng cảm thấy có cái gì đó mắc nợ với nàng. Thế là vẽ tiếp...

Vĩnh nói miên man về nghệ thuật hội hoạ, những đường nét và những gam màu cứ như được anh vẽ bằng đôi môi hình trái tim lúc này. Tôi không biết nhiều về hội hoạ hay đúng hơn là chả biết tí gì màu mè cả, nhưng nghe Vĩnh nói tôi vẫn thấy thích. Rồi Vĩnh tiếp tục câu chuyện tình dang dở đang kể dở dang. Chưa ai nói với ai câu nào, kể cả tỏ tình và chia tay, giờ cô ấy thế nào thì anh cũng không hay biết, nhưng anh vẫn yêu. Đó là một kiểu yêu của nghệ sĩ mà ngữ như tôi thì không chấp nhận, tôi mà đã yêu là cứ phải gặp gỡ, hôn nhau say đắm. Vĩnh bảo giờ hắn thấy thương cho nàng, lẽ ra hắn không nên quen nàng thì hơn vì dính vào tình cảm với một người hoạ sĩ như anh là một nỗi bất hạnh!

Mỗi ngày trôi qua lặng lẽ, chúng tôi sống những mảnh đời riêng của mình, quyện vào dòng xe cộ và cái nhộn nhịp của phố xá. Tôi vẫn đưa Phương đi chơi những buổi chiều sau giờ dạy, vẫn là những lời yêu thương trìu mến như cái hồi trước từng nói với Ngọc và Quyên, rồi cộng với những nụ hôn dài ngất mà thiếu nó tôi tưởng chừng ăn cơm tối mất ngon. Vĩnh vẫn miệt mài với giá vẽ và cái gallery tranh của mình, ngày ngày anh làm việc và tiếp khách không chờ đợi một điều gì cả, theo anh thì cái gì đến nó sẽ đến, chờ đợi chỉ tổ làm cho mình mỏi mệt và có khi là thất vọng.

Trước đây tôi vẫn nghĩ Vĩnh thật dại và khổ, người vừa đẹp vừa tài năng sẵn có lại cứ chấp nhận sống cô đơn. Vĩnh sống như một kẻ mộng du! Nhiều lần nhủ anh ta yêu đại một người nào đó cho đời thi vị, nhưng anh vẫn chủ tâm cái lí thuyết yêu đúng nghĩa là chỉ yêu một người, tôi đã chán ngấy cái mớ lí thuyết cổ xưa phi thực tế ấy lắm! Tôi từng nghĩ mình sướng hơn cả, học hành cũng tấn tới, nghề nghiệp thì ổn định, tình thì cũng đầy tay, yêu sớm và yêu được nhiều - với tôi chừng ấy cũng là hạnh phúc. Nhưng ở đời con người ta cứ được voi đòi tiên. Mới đây trường có suất đi học thạc sĩ, tôi cũng lân la làm cái đơn xin ban giám hiệu nhưng cuối cùng nó tuột vào tay một đồng nghiệp trẻ, gã này mới ra trường, xét về quá trình dạy học thì không thua mình nhưng nghe đâu nó có quan hệ gì với ông hiệu phó nên được ưu tiên hơn trong cuộc họp kín. Tôi chửi đổng, thì cũng chỉ biết có thế chứ ai đời nhà giáo lại đi chửi toạc móng heo ra thì còn mặt mũi đâu nữa.

Một chiều cuối năm, trời làm đám mây trôi qua và tôi thấy buồn buồn. Nhận được cú điện thoại của Phương đòi chia tay. Tôi không hề cảm thấy bất ngờ vì cái chuyện yêu chán rồi bỏ thì mình đã trãi qua rồi, với lại mấy hôm trước cũng nghe đâu Phương cặp kè với thằng cha nào đó cũng là dân kinh tế. Phương nói xong, giọng chìm hẳn như kiểu giả vờ buồn để tôi coi cái lời nói của em nó cũng chua xót lắm! Tôi "ô kê" liền và dập máy để khỏi phải nghe những tiếng thút thít không thật lòng từ đầu dây kia. Tôi xoá số điện thoại của Phương trong máy, không nên giữ lại làm gì nữa, giữa chúng tôi giờ chả còn gì để nói với nhau, như thế tốt hơn cho cả hai.

Bỗng nhiên tôi thấy trống rỗng lạ kì, hết tình rồi biết làm gì bây giờ. Tôi xách xe chạy đến chỗ Vĩnh, định bụng kiếm chai rượu nhưng thôi, ai lại đi uống rượu lúc này khéo mang tiếng uống rượu giải sầu nữa thì đớn hèn lắm, câu này là Vĩnh nói. Vĩnh từng bảo rượu phải uống để thưởng thức nghệ thuật như xem tranh, nghe nhạc, đọc thơ, đàn hát mới thú còn khi buồn tốt nhất là nên im lặng để nó phôi phai dần.

Chính cái lúc buồn này tôi chợt nhớ đến Vĩnh và tìm đến anh như một sự tất dĩ. Trong căn phòng, Vĩnh đang ngồi nhả thuốc và vẽ, anh nghiêng nghiêng cặp mắt say đắm vào cái chân dung cô thiếu nữ mà có lẽ đó là hình bóng người yêu Vĩnh. Tôi nhận ra trong ánh mắt ấy niềm đam mê mãnh liệt và tình yêu chân thật thầm lặng. Tôi khẽ rung rèm cửa để cái bóng nắng hắt qua, Vĩnh quay lại chào một câu: "Mới đến à? Cái này mới vẻ đó, trông nàng tươi tắn hơn phải không?". Tôi đáp: "Ừ, càng ngày trông nàng càng đẹp hơn".

Hai thằng lại ngồi nơi chiếc bàn phía cửa quán cà phê. Tôi nói với Vĩnh là mình đã chia tay với Phương và hỏi xem anh có ý kiến gì không. Vĩnh chỉ "thế à" hai chữ như thể anh đã lường trước được chuyện đó.

- Giờ tôi chán yêu lắm rồi!

Vĩnh ngồi yên lặng không nói gì, vẫn cái nhìn xa xăm mà tôi đọc được trong đó một vài triết lí sống anh đang nghĩ ngợi. Có thể người như Vĩnh là khổ theo quan điểm của người đời, nhưng với anh thì hẳn thấy mình hạnh phúc vì mỗi ngày được phác thảo chân dung người yêu bằng tất cả tài năng và nhiệt huyết, không hôn hít rủ rỉ nhưng với nét cọ anh đã yêu hết mình. Còn tôi, tôi đang cảm thấy chán nản, chán cho những cái kề môi vô vị nhạt nhẽo và những lời nói khuôn sáo vô nghĩa, không một chút thực lòng.

Trong một buổi chiều, hai chúng tôi ngồi im lặng và suy nghĩ vẩn vơ mỗi người một phách, không ai thèm đếm xỉa đến ai một lời nào. Lần đầu tiên tôi thấm thía ý niệm của Vĩnh về hạnh phúc ở đời. Và tự hỏi: "Vĩnh, hay tôi, ai mới là người mộng du đây?".

Minsk, Tháng 1.2008

Hoàng Công Danh

CHÒI SĨ TỬ

Chòi canh cá nằm giữa cánh đồng làng. Nơi ấy, một phần đời tôi đã sống và lớn lên nhờ hương sữa lúa mùa kết chẹn; lớn lên theo tiếng quẫy thở của những chú cá buổi sớm mai; lớn lên cùng nhịp điệu ánh mặt trời, mỗi bình minh hay hoàng hôn đều đượm một sắc vàng chín tới.
Bút ký của Hoàng Công Danh

(Hoàng hôn phủ xuống chòi canh cá. Ảnh: bác Hoàng Văn Chẫm)

1. Giữa cánh đồng Mặt Bằng có cái hố bom rộng, nước lướt phẳng, sóng thi thoảng mới gợn nhấp nhô khi có gió tạt qua. Nhiều khi tôi nghĩ, nhẽ nào đấy là một chén rượu trường thọ mà Ngọc Hoàng nhỡ tay đánh rơi trong một cơn say trên thượng giới xuống đây? Qua thời gian, men rượu phả lên trời cho mây uống rồi kết thành sắc ửng hồng sớm mai hay là màu vàng rộm chiều xuống, mùi rượu nhạt dần thành một thứ nước trong, và một ít hương thơm vẫn còn lưu mãi đến bây giờ khiến tôi chếnh choáng.

Ông nội be bờ đất xung quanh hố bom. Thả vài chôm nè vào giữa như làm dấu thánh với đất với trời, rằng đây là nơi tôi mưu sự. Tháng mười âm lịch bắt đầu mua cá giống từ thị xã Quảng Trị về thả. Ông chặt tre dựng bên hồ một cái chòi nhỏ, vách gót, mái lợp lá tàu dừa. Bên cạnh chòi trồng một cây chanh leo, loại chanh này rất hiếm, nó thuộc chi Lạc Tiên trong giới thực vật. Vài tháng sau, dây chanh bò phủ kín cái chòi, xung quanh và cả trên mái chằng chịt thân với lá đan xen nhau rườm rà. Hoa chanh leo nở ra tím nhạt phớt phơ tựa màu hoa cà. Rồi những quả chanh tròn to cỡ nắm tay đậu chi chít. Chim sẻ đồng sà xuống gõ mỏ sừng lách tách vào lớp vỏ quả chanh như sư chùa gõ mõ tụng kinh. Cảnh yên lặng rất thiền! Trong chòi kê một chõng tre, cái chạn để ít đồ đạc thô sơ và một cây đèn dầu hoả.

Những năm học phổ thông, tôi thường cắp mấy cuốn sách men theo chân ruộng, băng qua đồng ra chỗ chòi vừa canh cá vừa học bài. Đường chân ruộng cỏ cỏ lớp lớp lót lối người đi, xanh mơn man mềm nhũn nhại xát vào da thịt, sương có khi biếc nắng mà hồng theo một cách trong veo. Sao thứ cỏ ấy lại đằm thắm và có ma lực đến thế! Cứ như muốn dính chặt bước chân người ta vào đất. Quãng đường từ nhà ra chòi không xa lắm, nhưng mỗi lần đi qua tôi đều phải mất khá nhiều thời gian, bởi cỏ cứ khiến chân tôi dùng dằng nửa muốn bước đi nửa du di đòi nán lại. Và trời thì như kéo ngược cái nhìn của tôi lên mà trát vào khuôn mặt non nớt những phả sương mùa xuân. Một thảm nhiễu hoa dệt từ những triền thoai thoải lúa tháng ba xoáy vào tôi niềm xôn xao lay động đến tận sâu thẳm tâm hồn. Mặt trời ngoi lên từ phía đông như quả gòn lửa mới bùng cháy từ mép manh thảm hoa ấy. Bởi thế mà người ta hay gọi làng với tiền tố "mảnh": mảnh làng.

Ra đến chòi, tôi ngồi xếp bằng trên cái chõng tre, đặt mấy cuốn sách gần khung cửa sổ cho sách hớp sương. Xung quanh chòi miệt mài những thửa ruộng xếp kín mép vào nhau như những bản tranh dân gian giấy dó xứ Bắc đem ra phơi, từng lát từng lát liếm mép hôn nhau điệu đà. Tôi tự thưởng cho mình những phút giây ngắm cảnh và rồi bị mê hoặc đi bởi cái lãng đãng toát lên từ sự bình dị nơi làng quê của mình.

Tôi ở nơi chòi ấy suốt ngày, có khi quên bữa thì ông nội bưng cơm ra tận nơi cho. Những tháng ngày ở đó, tôi ngồi đọc sách và đọc lại chính bản lý lịch của mình: Kẻ quê mùa khai sinh bởi hạt lúa. Tôi cứ ước cho mình được ở đây mãi mãi. Gió sẽ trải chiếu cho tôi ngả lưng. Mây sẽ lót gối cho tôi tựa đầu. Chim vỗ cánh cắp giấc mơ bay trước để tôi mê mải đuổi theo. Và nếu sách hết thì tôi sẽ đọc cánh đồng. Không hề gì! Ở bất cứ đâu người ta vẫn có thể học được, miễn là ta phải hiểu ngôn ngữ của nó. Bản khai sinh của tôi được viết bởi hạt lúa, và hạt lúa chính là ngôn ngữ của cánh đồng. Ý niệm ấy tôi nhận được từ một người nông dân ở làng, nhân một lần ra đồng vãi thóc giống, bác đã nói với tôi rằng: "Cậu học bài cũng như tôi gieo hạt". Là sao nhỉ? Tôi giữ mãi thắc thỏm này cho đến khi được biết một câu ngạn ngữ Gruzia: "Học tập là hạt giống của kiến thức, kiến thức là hạt giống của hạnh phúc". Chao ôi, một người nông dân tưởng như không mấy ngày được đến trường lại có thể thấu triệt sự học với một niềm kiêu hãnh như thế! Người không học như cánh đồng không có hạt giống, tức là không thể tươi vui. Chính bác nông dân ấy đã đặt tên cho cái túp mái lá này là "chòi sĩ tử". Ngày xưa trò Siêu cũng từng ngồi nơi một chòi lá như thế này để học bài. Chàng buộc một sợi dây trên xà mái chòi thả xuống và cột túm lấy chỏm tóc, nhỡ khi nào ngủ gục thì sợi dây sẽ căng giật cho tỉnh táo. Nhờ cách học ấy mà trò Siêu đã trở thành danh sĩ Nguyễn Văn Siêu uyên bác lẫy lừng một trời Kinh Bắc thế kỷ mười chín, người đời vẫn xưng gọi Thần Siêu đấy thôi.

Ông nội nói ra ngoài chòi thì học bài rất dễ "vô". Quả thế thật! Ở chòi tôi học được nhiều thứ không biên trong sách vở. Tôi học cách làm đồng của bà con, từ việc lật đất trỉa hạt cho đến ngày lướt hái gặt về. Tôi học cách nẩy mầm thành cây xanh rồi học ngọn lúa uốn nhành chịu gió. Học sự biến đổi màu nắng, học những kiểu trời làm mưa, từ sớm đến trưa gọi là... một buổi. Học cả những cơn giông ập đến bất thình lình khi chớm hạ, hay là ngọn khói chầm chậm thả lên trời vào mùa đốt đồng sau vụ gặt. Cánh đồng cho lúa giã gạo tôi ăn, hương sữa tràn qua cho hồn tôi uống. Người nói quê mình cực, tôi cười: sướng! Sướng theo cái kiểu biết chấp nhận và yêu.

(Vào mùa đốt đồng. Trại vịt và chòi canh cá. Ảnh: bác Hoàng Văn Chẫm)

2. Sau kì thi đại học, tôi vẫn giữ thói quen ra chòi ngồi đọc sách. Tôi ra chòi, ngoài hứng thú đọc sách còn là để thoả cái niềm khao khát bình yên thư thả mà lắm của nả nhiều bạc tiền chưa chắc mua được. Ở Belarus, vào mùa hè nóng nực, người dân thủ đô Minsk thường đi ra những vùng ngoại ô thành phố và nghỉ ở đó cho hết kỳ thời tiết khắc nghiệt. Họ dựng sẵn ở giữa khu rừng cỏ cây những cái "đa cha" (дача) như là chòi gỗ mộc kiên cố. Người Belarus thích đọc sách, đọc bất cứ nơi đâu, vào bất cứ lúc nào khi rổi rải, trên ghế đá công viên vào ngày đẹp trời hay trong một đoạn cách bến mettro ngắn ngủi. Và tất nhiên, đến khi đi "đa cha" thì họ không quên mang theo một túi sách để đọc trong suốt thời gian ở đó. Một người Belarus nói với tôi rằng: "Lạ chưa? Chính những người giàu có lại ưa thích chốn hoang dã phủ cỏ phên cây, cậu ạ!". Chợt tôi nghĩ về nơi cố quận của mình: Vậy thì người quê kiểng có cái chòi lá nằm giữa cánh đồng cũng là giàu sang lắm rồi! Dường như cái chòi lá giản đơn ấy đã thành căn nhà trú ngụ bền vững cho thuở tôi mới lớn; một cái "đa cha" để cõi lòng tôi bớt khô khan khi mùa gió phơn tây nam từ Lào xốc về. Những xao động tâm hồn mãnh liệt nhất tôi đem hoà vào cánh đồng, để sau này mỗi lần đi qua đó lại như thấy thấp thoáng bóng mình ngày xưa.

Có một cô bé chăn trâu nhỏ nhắn, da ram rám nắng, e thẹn nép ngoài cửa chòi. Tôi gọi vào hỏi mới biết đấy là bé Liên con chú Du ở làng Võ Thuận. Liên kém tôi ba tuổi, lanh lợi hồn nhiên và vừa đạt giải Ba môn văn cấp tỉnh. Đi chăn trâu, Liên nhét trong túi cây bút với cuốn sổ để... mần thơ. Thế rồi mỗi buổi chiều, Liên dắt trâu đến thả bên ngoài chòi và đọc thơ mới viết cho tôi nghe. Tiếng răng trâu xén cỏ nghe roàn roạt từng miếng từng miếng. Hương cỏ tươi non theo gió lùa qua chòi và ủ vào trang giấy chép thơ của Liên. Tôi nói thơ em hiền như cỏ. Liên cười: "Thì thơ của đứa chăn trâu mà!". Mải đọc thơ, trâu chạy xuống đầm lầy. Liên vội vàng nhét cuốn thơ vào tay tôi rồi lao theo lối trâu. Tôi tủm tỉm cười, chợt nghĩ: Liên nghĩa là hoa sen, Liên lội xuống đầm là hoa sen nở trong bùn. Thuở đó Liên mới tốt nghiệp cấp hai nhưng tâm hồn đã chớm nở những đoá thơ rộn ràng. Để bây chừ Liên đang là cô sinh viên văn khoa ở Đại học sư phạm Huế. Những kỷ niệm này hẳn là Liên chưa quên, phải không em?

Buổi tối có khi tôi ở lại ngoài chòi và ngủ qua đêm. Những hôm trăng sau rằm thì ánh sáng màu vàng cháy rất đẹp. Cả cánh đồng như được ướp bởi ánh trăng để tươi mãi đến mai sau... Trăng tràn từ phía nhà thờ họ Hoàng, lẩn lách phản qua từng chân cỏ. Ở dưới cỏ có chú dế đêm rỉnh rỉnh xoè cánh phơi trăng, có con châu chấu nghiêng mình đưa mắt soi trăng. Cánh đồng mở dạ hội cho muôn loài. Ếch tấu lên khúc ca trù muôn thuở. Bước chân ai đạp cỏ nghe rào rạo? Thì ra Sum đang tới, hắn đứng ngoài cửa chòi, tay đưa lên chai rượu: "Ê, nhậu!". Lát sau Xăm và Mèo cũng xuống. Bốn thằng quây tròn giữa chòi mà uống cho đến khi canh tư trăng lặn. Hết rượu, cả bốn thằng ôm nhau nằm xoài ra ngủ. Lát sau Sum tỉnh dậy lôi cái cần câu ra đào giun câu cá. Nửa đêm nửa hôm cá nó mắc ngủ chớ đâu có ngu mà thức dậy cắn lưỡi. Thế là Sum đào sắn củ lên, lấy rạ nhen lửa và lúi húi nướng. Rồi lại ngồi nói chuyện cho đến sáng trời. Đêm khác thì Vĩnh hoạ sĩ xuống, chàng xách theo cây đờn ghi-ta. Không thể nhớ hết bao nhiêu lần mình đã ngồi uống rượu với Vĩnh, từ làng vào Huế, từ Huế ra làng, nhưng lần ở trại cá thì ấn tượng hơn cả. Ngay cái đêm ấy, Vĩnh đã hát "làng anh nghèo không có một dòng sông ", rồi khóc ngon ơ! Một sáng đầu thu, lại ngồi với Hụ, Cảnh, Định và mấy đứa bạn xa về. Nhậu cho đến chiều tắt nắng. Chao ôi những kỷ niệm ấy cứ thôi thúc người ta phải sống để được chơi cho thoã cái thú be hè. Chòi sĩ tử thành ra chòi... sĩ tửu. Vĩnh nói uống rượu đâu có phải hư, uống rượu cũng là một cách học đấy thôi, học sống tử tế với bạn.

3. Buổi sáng, ông nội thường ra thăm trại cá sớm. Ông nhúm ít lửa củi bên chòi, kê kiềng đun ấm nước rồi chắp tay sau lưng đi một vòng quanh hồ. Đến khi ông quay lại thì nước đã sôi, rót ra pha trà khai ẩm ban mai. Ông cầm chén trà nóng, đứng thong thả nhìn cá móng nước. Từng vòng sóng đồng tâm loang ra, tan ra, nhạt dần rồi chìm vào mặt nước một cách bình lặng như chưa hề có chuyện gì xảy ra vậy.

Ngay buổi sớm mùa xuân hôm ấy, nhìn một chú cá ngoi đầu lên hớp sương, tự nhiên ông nội lại nói chuyện hình tượng cá trong mạch ngầm văn hoá làng mình. Ông nhấp một ngụm trà, chíp môi rồi bắt đầu đọc hai câu thơ của cụ Hoàng Trọng Thuần khắc trên tấm bia đá ở cồn Sanh. "Mảnh đất cá nhảy ba tầng/ Nền khoa cử sấm vang nơi vũ cấp". Vốn xa xưa làng trù phú, có cánh đồng có dòng sông, con nước mênh mông chảy vào trang sách ướt đẫm niềm hiếu học. Những sĩ tử của làng thuở ấy cũng dựng chòi lá như thế này bên dòng sông, ngày ngày họ đọc sách và chơi với cá chép trên sông, để một hôm "cá chép vượt vũ môn" và hoá thành rồng bay về ẩn mình vào linh thổ tạc nên dáng làng uống hình "phi long" như bây giờ. Ôi, sao nghe chuyện của ông như một huyền thoại. Huyền thoại thì không có thực nhưng chưa bao giờ vô ích!

Độ cuối mùa xuân bắt đầu đợt kéo cá. Mà ông nội thả cá ở đây như một thú chơi, vui là chính chứ có kiếm được đồng nào đâu. Quê nhà thật hay, cứ như làm giàu không được thì thôi làm để lấy niềm vui sống. Be bờ gầy hồ nuôi cá cũng vậy. Lãi lời chả có chi nhưng niềm vui thì rất nhiều, vui vì được thả mình với đất trời bình dị, vui vì được ngồi chòi ngắm trăng đêm... Riêng đối với tôi, chòi canh cá còn là trường học vĩ đại mà ở đó, chính vị giáo sư mang tên Quê Hương đã mượn cánh đồng làm trang vở, lấy gió trời thay mực vẩy lên trên thảm lúa bao nhiêu bài học giá trị, bồi đắp cho trí tuệ và tâm hồn.

Chòi sĩ tử vẫn còn đó, như suốt đời ta vẫn sĩ tử mà thôi!

Minsk, 02.2010