HOÀNG CÔNG DANH

NGẨN NGƠ BÔNG KHẾ

hkzanh — Sun, 21 Mar 2010 13:35:53 +0700

Mỗi lần thèm được yên bình, tôi tìm ra cây khế sau nương nhà. Nơi ấy là xứ sở muông chim tới hót, lúa đồng thơm sữa tháng ba gom về. Nơi ấy, tôi tự chơi trò trốn tìm với chính mình, và hình như còn sót một chiếc dép mộc dưới gốc khế mà tôi chưa ướm được vào chân, để bây chừ còn thắc thỏm mối lương duyên với tuổi dại.

Cây khế đó là loại khế chua. Để hạn chế độ chua, ông nội nhủ hãy lấy dao cạo một khoanh lớp vỏ dưới gốc rồi quệt vôi vào, mỗi khi nấu chắt chắt xong thì đem vỏ đổ quanh gốc. Cứ thế, mấy mùa sau khế bắt đầu ngọt dần ngọt dần. Đỗ thi sĩ ví von "Quê hương là chùm khế ngọt" hay đã đành, nhưng nếu quê hương là khế chua thì ta cứ cách ấy mà làm. Có ai đó sợ quê hương nghèo khổ, chua chát, thì hãy cứa vào lòng mình một vết dao rồi dùng tình yêu bôi vôi vào, quê hương trong ta sẽ ngọt ngào thôi.

Mùa khai hoa của khế không rõ ràng, thường vào cuối xuân đã có chúm nụ và kéo dài cho đến tận lúc tàn trái mọng sau cùng. Nụ khế mới ngoi lên đang chụm cánh thành một ngọn bút lông viết vào bên trong nó dòng nhật ký đầu tiên của đời hoa, rồi tự nhủ phải khư khư giữ kín như sợ người ta biết hết những bí mật của mình. Những bông khế "anh chị cả" điểm vài nốt tím pha hồng nhạt giữa vòm lá xanh, chúng vụng dại thò đầu ra gặp phải gió nên vội vàng thụt lại vào trong. Vài bông không chịu được sự mỹ miều của buổi chiều, đã động lòng trắc ẩn mà thả cánh xuống làm nơ hoa cài lên tóc đám trẻ đang nô giỡn phía dưới. Đừng chạm vào nơ, hãy để em nằm yên trên suối tóc nguyên sơ của anh! Lời ai đó cất lên khẩn nguyện đôi bàn tay. Ừ, cứ bình yên trên ký ức ấy mà hồng nỗi nhớ tím niềm thương. Bông khế tím đậm nhất ở lõm hoa rồi nhạt dần thành hồng và trắng muốt ra ngoài cánh. Hoa ấy là một người con gái, giấu kín nội tâm tê tái của mình vào trong lòng, chỉ hé một chút trinh bạch ra ngoài như biểu thị sự ngây thơ hồn nhiên của tuổi mười ba khe khẽ dậy thì. Nếu chàng trai nào đó chạm vào thì ngay lập tức màu trắng sẽ ngại ngùng và màu hồng ửng lên như đôi bầu má rồi hoá tím.

Có một lần từ Huế ra nhà sau hai tháng ngủ mơ giữa cõi ảo tình yêu. Độ ấy xuân đương ngả về buổi hạ, và chính bông khế đã đánh thức tôi dậy. Tôi đi quanh gốc cây, nhặt dăm bông dù không để làm gì, chỉ gom lại trong lòng tay rồi nắm hờ để cảm nhận chút dịu dàng muộn màng của em. Bông khế mong manh như giấc mơ lúc tảng sáng, vừa mới chạm vào đã tan ra trước khi mặt trời thức cõi. Một phần tuổi trẻ đã qua cùng với mùa xuân vừa mới cất lời chào tạm biệt, đâu đây vẫn còn hình ảnh một người con gái cầm bông hoa ngớ ngẩn ngắt từng cánh chơi trò bói tình. Yêu này! Không yêu này! Yêu nữa này! Không yêu rồi này!... Và cánh cuối cùng nằm lại nơi tôi lại là một cánh hoa vô duyên nhất, từ nội tâm đến viền ngoại cánh lan đều một màu trắng. Không biết người ta đã học yêu như thế nào, còn tôi, tôi nhận từ bông khế lời ngụ ngôn về lẽ vô thường trong tình yêu thông qua sự biến đổi sắc màu một cách chóng vánh.

Những chiều nhạt nắng, tôi đem chiếc võng dây dù mắc sau vườn, một đầu dây cột ngang thân cây khế. Ngửa mặt dưới tán lá đương mùa đượm quả, tôi ngỡ mình là thằng lười nào đó đang nằm há miệng chờ.. hoa. Võng chỉ chao rất nhẹ thôi là đã đủ rung bông khế rụng xuống. Cây khế này đã đến tuổi kể chuyện nên có khi tôi nằm võng vừa ăn quả, vừa hứng hoa và lắng nghe lời tâm sự của ông cây rồi ngủ luôn ở đó suốt một buổi, tịnh không trở giấc. Chiếc võng đơn sơ tựa áng trăng mồng ba làm một nan thuyền đậu bến sông thơ. Bông khế lắc nhắc như mưa bóng mây thoảng qua từng đợt rồi dính đầy vào gai võng. Chiếc thuyền hoa ấy cứ trôi miên man giữa dòng sông hoài niệm dĩ vãng...

Mà cũng thật lạ, bông khế dường như không toả hương, hay có thì cũng rất nhẹ, phải để tâm lắm mới biết được. Ở khía cạnh dư ba thì hẳn nhiên hoa khế kém hoa chanh hoa bưởi cùng nở trong một khu vườn. Có lẽ hoa khế mang nỗi lòng của những cô gái thôn quê tuổi trăng rằm, đôi khi muốn yêu rồi đấy mà không dám hé lộ, sợ người ta ngửi thấy thì ngại phải biết! Vậy nên có ai mới chớm yêu nhau mà sợ mọi người thèo lẻo phá đám thì hãy ngắt một chùm hoa khế đem tặng. Nhớ nhé!

Và tặng hoa rồi thì hoa sẽ cho quả, như cái cách người ta dùng hoa trao nhau để nhận về tình yêu là một thứ quả ngọt vậy. Ở làng, hầu như nhà ai cũng có trồng một gốc khế; cây lặng lẽ ẩn dật ở sau nương chứ không trương ra trước mặt. Có lẽ người quê chỉ coi khế như một thứ cây rảnh đất thì trồng ké vào thôi chứ chẳng lợi lộc gì. Bưng rổ khế đi bán có khi hết buổi chợ mà chưa vơi đi là bao. Khế rẻ rúng như cho không nên có bà mẹ nghèo đi chợ thì mua quà về cho con là xâu khế ngọt. Quả khế chẳng lấy làm sang nhưng đó là món quà ân nghĩa của mẹ và quê hương đã cho ta, ăn như chút lộc thơm thảo.

Tầm chiều chiều, trẻ con chia nhau đi khắp xóm, đứa hái khế, đứa hái dái mít, đứa xin rau thơm. Sau đó đem về xắt lát mỏng, trộn thêm muối ớt vào và bóp. Gọi là làm xụm. Mỗi đứa cầm một que nhỏ dùng như cái nĩa để ăn. Miếng xụm kẹp một nhát khế, một nhát dái mít, một lá rau thơm dính ớt, đưa vào miệng thì lưỡi thấm cái vị chua, chát, cay. Ăn xong múc gáo nước lạnh tu ừng ực mát cả cổ họng. Thức ăn nước uống "thiên nhiên" như thế, không hề nấu chín luộc sôi, thế mà chẳng đứa nào bị đau bụng. Người nhà quê còn hái khế đem vào nấu bữa như một thứ rau quả làm dịu lại cái nóng nực buổi hè. Khế xắt lát mỏng kẹp với con sứa chấm ruốc đặc nuốt cái ượt xuống tận gan ruột. Khế dùng nấu canh chua cá lóc chan qua bát cơm, dùng đũa quấy quấy rồi lùa cả cơm cả canh vào, có khi không cần nhai. Đúng là dễ như húp canh khế! Vào cuối mùa, khế chín đồng loạt, rụng trái nào là tiếc trái đó, mà ăn thì không hết. Vậy là ông nội đem khế xắt lát và rải ra phơi nắng, để dành vài bữa kho với cá biển. Nhát khế khô hút nước cá nên thấm thía, rất ngon! Khế biểu thị nỗi khát khao của người nhà quê giữa bao nhiêu chua chát cuộc đời.

Mùa hạ, gió Lào thốc về nóng nực, tôi nhét một cuốn truyện vào ngực áo rồi leo lên cây khế. Những chùm quả chi chít đung đưa như chào đón. Bông khế thi thoảng lắc nhắc rớt vào trang sách. Tôi đã đọc truyện cổ tích ăn khế đổi vàng ở trên cây đó. Đến đoạn con chim nói "ăn một quả khế, trả một cục vàng", tôi cũng hái một trái khế im lặng ăn. Thầm nghe văng vẳng bên tai: "Ăn một quả khế, là tặng một cục vàng". Đó là ân sủng quê hương dành cho trẻ con, cũng là chuyện cổ tích tôi viết cho riêng mình.

Hoàng Công Danh

NỐT NHẠC MÀU LAM

hkzanh — Fri, 19 Mar 2010 06:41:43 +0700

Những lúc thấy ngột ngạt, mình thường giải khuây bằng âm nhạc Phật giáo. Mấy hôm nay trong phòng khá ồn nên chả viết được cái gì mới đưa lên blog cả, thôi thì post một bài cũ về âm nhạc Phật giáo. Bài viết cho chuyên đề của quý thầy ở tạp chí Phật học Huế. Ai sợ đọc khó hiểu thì coi múa cũng được.

Múa Đêm Ấn Độ - GĐPT Thuận Châu Đà Nẵng

NỐT NHẠC MÀU LAM

Âm nhạc là nghệ thuật của thanh điệu, đối tượng hướng đến của nó là tai. Nhưng tôi lại thích xem âm nhạc là nghệ thuật của màu sắc, nếu những màu sắc đó chưa lên khung toan thì ít ra, chúng cũng đã vẽ lên trong tôi một màu lam từ những ngày còn nhỏ, khi chạm phải âm nhạc Phật giáo.

1. Khai thức

Bài hát đầu tiên mà bất cứ đứa trẻ nào đi chùa cũng biết đó là "Em đến chùa", một ca khúc dễ thương với tiết tấu nhẹ nhàng như những gót chân đêm rằm. "Một hôm, một hôm mồng một lên chùa, em đi đi với mẹ, mua vài hoa sen. Đến chùa, đến chùa dâng cả hồn em, lên trên trên đức Phật, lòng em mỉm cười".

Lặp chữ là một kĩ thuật của các nhạc sĩ nhằm tạo ra nhịp điệu, ở đây sự lặp lại hai lần "một hôm" đã đẩy ca từ vượt qua tín hiệu thông báo về thời gian. Nghe ra dường như việc đến chùa là một cái "duyên" gặp gỡ chứ không phải là một việc cần phải làm/ nghi thức.

Đi lễ chùa thường vào những hôm mùng một đầu tháng hoặc những ngày rằm tròn trăng. Tác giả viết "mồng một" là muốn đưa chữ vào ý nghĩa khai thức mở đầu, như ta đi học đầu tiên là lớp một, leo lên căn nhà cao tầng thì trước hết phải qua tầng một. Vậy thì "mồng một" ở đây còn được hiểu theo nghĩa lần đầu tiên em đến chùa. Ngay từ lần đầu tiên ấy, trong em đã có niềm tôn kính Phật và thể hiện ra bằng hành động tay cầm "một vài hoa sen".

Hoa sen trong văn hóa Việt là biểu tượng vừa thanh nhã lại trang nghiêm. Ca dao có câu "Trong đầm gì đẹp bằng sen/ lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng/ nhị vàng bông trắng lá xanh/ gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" - đấy là cái thanh nhã. Hoa sen được chọn làm hoạ tiết trên kèo cột đình chùa - đấy là cái trang nghiêm. Và khi hoa sen dâng Phật thì nó được tôn thêm sắc thái mến mộ thơm thảo. Tưởng chừng mấy đóa sen của em sẽ làm cho chánh điện ngát hương tịnh độ.

Khai thức là biểu hiện của cái minh (sáng - ngược với vô minh), là tín hiệu đầu tiên để chạm vào hạnh phúc chân thật. Đến chùa từ nhỏ tức là tìm đến sự an lạc trong đời sống vốn là "bể khổ" này. Tôi có đọc một bài viết của Song Nguyễn (tạp chí Hồn Việt số 1-tháng 6/2007), trong đó tác giả đưa ra hai ý kiến về việc giáo dục cho trẻ em Việt Nam. Một là đưa võ thuật vào dạy trong nhà trường và hai là cho trẻ em một vài kiến thức Phật pháp. Ở bài viết đó Song Nguyễn đưa ra một ví dụ là "tập thở trong chánh niệm" của thiền sư Nhất Hạnh. Xin lấy một ví dụ khác là nên cho trẻ em biết về "năm giới cấm" của nhà Phật dành cho người tu tại gia, đó là: không sát sanh, không nói dối, không trộm cắp, không tà dâm và không dùng chất kích thích. Trẻ em cần những hiểu biết và thực hành những điều đó chính là tạo nền tảng đầu tiên để làm người. Cũng như vậy, việc đến chùa những ngày còn nhỏ không phải là một nghi thức tôn giáo mà cốt để tạo cho trẻ em có đức tin và lòng từ bi, tâm bác ái.

Âm nhạc Phật giáo đã dẫn dắt khéo léo các em anh vũ về với màu đạo bằng ca từ bình dị và âm điệu nhẹ nhàng. Từ một hành động đến chùa khiến người ta ý thức được tình yêu là gì? (định nghĩa tình yêu với biên độ rộng). "Tôi yêu màu lam, là màu thêm sức sống. Tôi yêu màu lam, màu thủy chung hồn nhiên, đời sống vui an lành" (Tôi yêu màu lam).

Yêu màu sắc là một kiểu yêu không giống ai, xưa nay người ta hay nói yêu ai, yêu cái gì, còn màu sắc thì thường dừng ở mức độ "thích". Một khi đã dùng chữ "yêu" tức tác giả đã gắn cuộc đời mình với chiếc áo có màu lam đó, như thể nguyện sống trong màu áo đạo dung dị hiền lành.

Trong một ca khúc khác, tình yêu đã được hiện thực hóa bằng những hình ảnh gần gũi với hình bóng quê nhà. Vậy là lòng mộ đạo hòa quyện trong tình yêu quê hương, mà quê hương thì ai cũng yêu đến khôn cùng... "Yêu mãi ngôi chùa xưa, làn khói hương trầm đưa, bao ân từ chan chứa. Yêu tiếng chuông nhẹ ngân, khuya sớm hay ban mai, hồn dâng muôn tiếng ca. Chiều về bao êm ái, nghe tiếng kinh thăng trầm, ngọt ngào ơn Tam bảo, vang mãi đến nơi xa. Luôn nhắc ta đạo hạnh ta bà, lòng từ bi thiết tha" (Yêu mấy sao cho vừa).

Đời sống nhiều khi làm ta chán ngán mệt mỏi, khi đó ta lắng nghe một ca khúc Phật giáo sẽ thấy dễ chịu hơn. Tôi đã thử và thấy điều đó có hiệu quả khi nghe một đoạn trong bài "Thức tỉnh đi em". "Em mau tỉnh lại giữa biển khơi, trầm luân khổ não biết bao người, bởi mê nên nhận lầm vọng tưởng, quên đi chân tánh vốn rạng ngời".

Giải cấu và phản tỉnh là hai quá trình cần có trong đời sống nhằm đạt được mục đích nhận chân vấn đề/ cuộc sống. Ở câu hát này, "trầm luân bể khổ" là giải cấu, nhận ra sự thật của cuộc đời. Còn "em mau tỉnh lại" là một lời khuyên nhủ có tính chất phản tỉnh. Cái "chân tánh vốn rạng ngời" chính là sự nguyên thủy bản nguyên của con người ta. Trong Tam Tự Kinh đã viết "nhân chi sơ tính bản thiện/ tính tương cận tập tương viễn", con người ta khi mới lọt lòng ai cũng tốt, dần dà đời sống làm ta xa rời bản tính đó, và "thức tỉnh đi em" chính là quy y (trở về nương tựa) với tánh thiện sơ nguyên. Trong một khoảnh khắc nhỏ, sự phá vỡ mình để thức tỉnh cũng có thể xem là một cuộc "đốn ngộ" tự thân.

2. Mẹ mặc áo lam

Trong tản văn "Bông hồng cài áo", thiền sư Nhất Hạnh đã viết: "Mẹ là giáo sư dạy về thương yêu, một phân khoa quan trọng nhất trong trường đại học cuộc đời". Chính vì tình thương của mẹ vô bờ bến nên Mẹ đi vào âm nhạc rất nhiều. Với những ca khúc Phật giáo, tôi muốn khoác cho Mẹ một tấm áo lam để nhiệm mầu hơn, cao quý hơn!

Chính tản văn này đã được nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ phổ thành ca khúc rất ý nghĩa. Một tác phẩm văn học khi được chuyển thể sang âm nhạc thì biên độ được mở rộng hơn, vì lẽ đó nên ca khúc của Phạm Thế Mỹ vượt ra ngoài khuôn khổ một bản nhạc chỉ dành cho giới Phật tử, hướng đến mọi tầng lớp xã hội, vượt qua ngưỡng mặc khải tôn giáo. "Mẹ, mẹ là dòng suối dịu hiền. Mẹ, mẹ là bài hát thần tiên, là bóng mát trên cao, là mắt sáng trăng sao, là ánh đuốc trong đêm khi lạc lối."...

Một phần lớn ca khúc Phật giáo nói về sự thiếu may mắn khi mất mẹ. Đó là những ca khúc gây nhiều xúc động, nhưng sự xúc động trong màu đạo sẽ có một sắc thái khác với ngoài đời. Nghĩa là nỗi buồn khi mất mẹ được các nhạc sĩ nhúng vào màu lam để làm nhẹ đi và chuyển sang một nỗi-buồn-trung-trinh như sắc trắng của đoá hoa cài trên ngực áo.

"Tôi trở về đây thành phố đã sang mùa, khung trời từ bi mẹ đã một lần đi". Diễn đạt rất nhẹ nhàng mà thấm thía! Chữ "đi" thay cho cái chết xưa nay người ta viết nhiều, nhưng ở đây nhạc sĩ viết "một lần đi" thì vừa là cách nói giảm vừa là cách diễn đạt tinh tế. Một lần đi nghĩa là chưa đi mãi, có thể về lại theo luật luân hồi. Nhưng ai cũng biết đã đi (chết) thì một lần cũng là vĩnh viễn! Ca từ âm nhạc Phật giáo phải đặt trong trường ngôn ngữ nhà Phật mới thấy được cái hay và sâu.

Một tiếng kêu khản thiết bất ngờ mà mỗi khi hát ta như muốn khóc theo: "Mẹ không còn nữa, mẹ đã đi rồi, cánh hạc lưng trời, tháng năm vội vã". So sánh mẹ như một cánh chim hạc là mẹ thanh cao. Song, cũng vì mẹ là cánh hạc nên đã bay xa con, bay đi xa rất xa ngàn trùng. Cánh hạc biểu thị cái chết ở đây cũng tựa như một cái lông hồng biết bay, "có cái chết nặng như sắt/ có cái chết nhẹ tựa lông hồng". Mẹ mất đi thôi thì coi như đã trút xong gánh nặng cuộc đời để thanh thản bay.

Hình tượng mẹ thường được đưa vào trong những ca khúc mùa Vu lan báo hiếu. "Tháng bảy ngày trăng mùa hiếu vu lan về. Hoa hồng người ta cài áo sắc hồng tươi. Riêng con hoa trắng trắng mà tinh khôi. Mẹ ơi thương nhớ vô cùng. Còn con trong ánh đạo vàng. Mất mẹ rồi đời phải gian nan". Không hiểu sao cứ mỗi lần hát đoạn nhạc trên là tôi lại chảy nước mắt, mặc dù mình vẫn còn mẹ và không dễ khóc chút nào. Có lẽ sự đối nghịch trong màu sắc hồng-trắng đã làm mình phải xúc động thật sự.

Tình thương của mẹ vô bờ bến, âm nhạc về mẹ trong Phật giáo vì thế mà rất nhiều và tất cả đều gây cho khóe mắt của người nghe biết ướt!

3. Vĩ thanh của tiếng chuông

Tôi đang sống xa quê, và chính vì đi xa nên thấm thía nỗi tha hương, nhiều đêm mắt nhớ oằn mi không ngủ được. Trong nỗi niềm cố hương đó có hình ảnh một mái chùa làng và những khúc ca mà các anh chị trưởng đã dạy. "Nhớ chùa xưa" là một ca khúc dành cho những ai đi xa, nghe để tự an ủi và rồi phải luyến lưu mong mỏi.

"Tôi nhớ ngày tôi đi, tình thương nào cách trở, vườn hoa còn tươi nở, trong ngày tôi ra đi. Ôi mái chùa thân yêu, cửa từ bi vẫn mở, xa mái chùa thân yêu, lòng tôi nhớ thương nhiều..."

Từng nghe nói người ta đi đâu rồi cũng muốn về với quê hương bản quán của mình. Trong cuộc trở về ấy ta sẽ gặp lại ngôi chùa yêu dấu, với các em thơ mắt sáng đêm rằm, với tiếng chuông cầu kinh bình an.

"Hôm nay tôi trở về đây, thăm mái chùa xưa yêu dấu, nghe tiếng chuông vọng về đêm, mà lòng tôi ấm mãi. Này chùa xưa yêu dấu, tôi sẽ về lại đây, nơi tình yêu chan chứa, niềm thương mấy cho vừa...". Đó cũng là ước nguyện của những ai đã từng một thời oanh vũ mặc áo lam đi ca hát ở sân chùa, một thời ấy giờ thành kỉ niệm nhưng không thể nào rơi vào dĩ vãng.

* * *

Còn rất nhiều ca khúc Phật giáo khác mà tôi không thể điểm hết được. Chẳng hạn như chất Phật giáo trong ca khúc Trịnh Công Sơn, một nhạc sĩ tiêu biểu của âm nhạc Việt Nam; hoặc một số ca khúc hay của nhạc sĩ Uy Thi Ca... Bài viết này chỉ là một nét phác ngang kí ức những ngày ấu thơ mặc áo lam đến chùa. Những ngày đó đã xa, nhưng âm thanh thì như còn vọng mãi.

Tôi đã căng toan lên trước mặt. Ý định sẽ vẽ một bức tranh bằng những nốt nhạc màu lam!

Hoàng Công Danh

* Hoằng Pháp 23 (8/2009)

LỜI DỤ TÌNH CỦA DẾ

hkzanh — Sat, 13 Mar 2010 07:30:06 +0700

Thi thoảng trong những đêm xa nhà, tôi vẫn được nghe tiếng dế thân quen của tuổi thơ vọng lại. Âm thanh réo rắt vượt qua ngàn dặm không gian, lội băng băng từ miền sâu thẳm thời gian đến hát bên tai một bài dạ khúc rất đỗi bình dị.
Tuỳ bút

Theo chân một đứa trẻ mang tên Kỷ Niệm, tôi trở về cánh đồng miên dại buổi áo quần chưa biết đến thơm tho. Tay cầm chiếc đèn tự chế từ mảnh tôn uốn vòm đóng vào tấm ván và đặt phía trong đó cây đèn dầu hoả tù mù. Chiếc đèn này người quê thường dùng để rọi đường đi đêm hoặc để đi soi cá, bắt ếch. Từ trong làng, trẻ con chúng tôi mỗi đứa mang theo một ngụm ánh sáng nhỏ nhoi men theo con đê để ra tới bãi đất Cồn Chung. Sang mùa hạ, tiếng dế nỉ non như lời chào mừng kỳ nghỉ ngơi của tuổi học trò. Dế đã dệt một manh lụa từ thanh âm để dâng tặng cho tâm hồn trẻ con chúng tôi. Và như thế, tâm hồn những đứa trẻ làng đã được bao bọc một cách ấm áp từ rất sớm.

Tới nơi, chúng tôi tản ra mỗi đứa một hướng. Ánh đèn dầu trườn đi theo dấu chân thơ ngây, lát sau cánh đồng lấm chấm điểm những đốm sáng. Trong đêm mang đèn đi bắt dế, tôi mới thấm thía câu nói của ai đó, rằng: mỗi con người đều mang một ánh sáng góp thêm vào cuộc đời. Đèn lặng lẽ cháy giữa đêm như những bông hoa vừa nở ra từ đất, cánh đồng rạo rực khai sinh một mùa mới dành cho con trẻ.

Đi bắt dế phải bước rón rén thật khẽ. Tai phải tập trung hết sức để lắng nghe tiếng kêu của chúng. Loài dế rất tinh nghịch, chúng biết cách chơi khăm trẻ con bằng cách kêu chỗ này một chốc rồi trườn qua chỗ khác trú ẩn. Cứ thế, cả cánh đồng như đang bày trò trốn tìm đầy ma mị, lại như một cuộc thách yêu của loài dế với tuổi dại: "Đố anh bắt được em đấy! Em ở đây. Ở đây này. Anh ơi! Hihi". Phải chăng vì thế mà những thằng con trai làng đã sớm nhiễm chứng bệnh tương tư? Thương nhớ ơi à thương nhớ ơi! Sau này có lần uống say, tôi nằm với Sum ở công viên Huế suốt đêm đợi sáng để đến nhà Hiền, người yêu nó. Một tiếng dế dưới chân cỏ Thành Nội lại hát lên bài lới lơ dụ tình, tôi ngoảy sang hỏi mi nhớ ngày nhỏ đi bắt dế không? Sum nói nhớ, mà răng? Hình như có con dế hôm xưa hoá xác trong ngực mi và bây chừ đang sống dậy, thổn thức về phía người thương.

Trở lại với cánh đồng tuổi thơ. Khi đã định hướng được nơi có tiếng dế phát ra, ta hạ cây đèn xuống gần đất và soi đèn rà rà về phía đó. Mắt dế cũng như mắt loài ếch nhái, đều bị ánh sáng làm loá đi, ngôn ngữ nhà quê gọi là "đóng đèn". Đến lúc đó thì dế đứng yên, xoè đôi cánh lên kêu reng reng như sợ sệt e lệ. Ta quỳ một đầu gối xuống đất, khum bàn tay và úp lên con dế vừa thách yêu. A, ta bắt được em rồi nhé, dế ơi! Ai bảo em thách mần chi. Có một lần tôi theo chú ra đồng bắt dế, chú nói rằng: "Sau này mày lớn lên thì hãy nhớ! Đi tán gái cũng như đi bắt dế vậy, phải làm cho con gái "đóng đèn", cho nó mụ mị đi rồi thột nhiên ôm chầm một cái, rứa là có vợ. Hehe". Mỗi trò chơi ấu thời không đơn thuần chỉ là trò chơi để vui, mà nó còn nhắn nhủ với ta một kinh nghiệm sống nào đó.

Đi bắt dế, mỗi đứa mang theo một vỏ bao thuốc lá để đựng. Chộp được dế phải đưa lên đèn soi xem, nếu là dế đực thì bỏ vào hộp thuốc, nếu là dế cái thì thả ra vì dế cái không thể đá được. Dế cánh màu đỏ gọi là dế lửa, dế than thì cánh màu đen. Dế lửa nhỏ con hơn dế than nhưng lại đá hăng hơn, thế nên đi bắt dế đứa nào cũng cố tìm cho được dế lửa. Trong đêm yên tĩnh, tiếng dế hoà thành dàn đồng ca mùa hạ, thi thoảng có đứa reo lên "đây rồi" khi chộp được một con dế. Bên kia đứa bạn cất tiếng hỏi vống qua: "Than hay lửa rứa?". "Than". "Than thì thả cho rồi!". Cứ than với lửa như thế cho đến khuya, đèn dầu cạn hũ, lửa hoá muội than mới kéo nhau về.

Cũng có khi chúng tôi bắt dế vào buổi sớm. Ấy là những lần cả lũ trẻ kéo nhau đi đá bóng. Ra tới cồn, bắt cặp chia phe xong, còn đứa nào thừa ra thì đi bắt dế. Sớm mai, trăng đêm qua còn treo lơ lửng trên đầu, dưới đất loài dế đã thức dậy như muốn tham gia vào trận bóng. Bắt dế buổi sớm mai thì không mang theo đèn, dế nó không đóng đèn nên thường ta phải rượt đuổi theo. Con dế lủi rất nhanh, tới một nhúm cỏ rậm, nó thò đầu lên cười rèng rèng rồi lủi tiếp.

Dế bắt được đem về nhà nuôi trong một cái lon. Trong lon có bỏ đất và trên miệng bịt bằng bao ni- lông chui lỗ cho dế thở. Thức ăn chính của dế là ớt trái, ớt càng cay càng tốt vì nó làm tăng độ hăng của dế chọi. Ngoài ra, phải xé thêm một lá khoai lang để dế ăn lót dạ. Sau vài trận đá dế, có đứa moi một cái lỗ dưới đất rồi bỏ hộp dế xuống và lấp lại, như thế gọi là "dầm dế". Dế dầm dưới đất sẽ lấy lại sức rất nhanh.

Có lần tôi bắt dế về ngang đường thì gặp con bé xinh nhất xóm, nó ngửa tay: "Cho tau một con!". "Mi ưng tau rồi tau cho!". Cô bé gật đầu nói ừ, mai mốt nậy lên tau mần vợ mi. Tôi moi từ trong hộp giấy một con dế cái đưa cho nó: "Giống nhà mày đấy! Chọi thì không được nhưng nhử đực rất tài". Quả thế thật, cái đầu con dế cái thường được ngứt ra, cắm vào một que tre dùng để khích động cho dế hăng khi vào trận. Dế ơi! Có phải mày là loại dụ tình kiêu kỳ nhất? Để sau là lớn lên có khi vì một dung nhan thiếu nữ mà lũ đàn ông đấu đá nhau.

Sân chọi dế được ghép bởi bốn viên gạch trên một khoảnh đất phẳng, hai đứa thả hai con dế của mình vào đó cho chúng tranh hùng. Con dế nào bỏ chạy coi như thua cuộc. Tiếp tục đứa khác thả dế của mình vào. Phần thưởng cho người thắng cuộc chỉ là danh dự, nhưng kẻ thua thì bị ngứt đầu dế dùng để nhử tiếp trận sau. Có lần, mấy đứa chúng tôi thách nhau đứa nào thắng dế sau này sẽ làm chồng con bé xinh nhất xóm. Những trận dế vang vang tiếng hò tiếng hét càng khích thêm sự hiếu thắng con trẻ. Cô bé đã ra đi, mang theo chú dế sính lễ tôi tặng em từ buổi bụng dạ tự tiện tảo hôn. Những thằng con trai làng đứng trân trân cầm trên tay chiếc hộp giấy rỗng đựng rất nhiều lời thánh ca mặc niệm của dế.

Ông Viện kể rằng, giữa thế kỷ hai mươi, trong làng Phúc Lộc có nhà cụ Hoàng Tri Toàn phú quý và túc lễ. Để khích lệ niềm hiếu học, cụ Toàn có trò đổi dế. Trẻ con trong làng bắt dế đem đến cho cụ thì được cụ tặng lại một tập giấy để viết. Cụ đem số dế ấy thả vào vườn, mỗi đêm mỗi sớm, tiếng dế reo vang như hồi chuông thúc giục con cái chăm chỉ học bài. Nhờ thế nên các con, các cháu của cụ sau này có nhiều người đỗ đạt. Học theo tiền nhân, trẻ con chúng tôi cũng bắt dế về thả trong vườn. Những hôm có trăng, trẻ con trải sách ra giữa trời ngồi đọc, bên vườn bầy dế đồng thanh hát ru: "À ơi. Sáng trăng trải chiếu hai hàng/ Bên anh đọc sách bên nàng quay tơ". Chữ nghĩa liên vận với tiếng dế thành bài thơ luyến vần dễ thuộc.

Những khu vườn hôm xưa ngập tràn tiếng dế đã nhập hồn vào khu vườn ký ức mỗi đứa con làng. Ở đó, có lời dụ tình loài dế đánh thức niềm yêu, dế cùng ta học bài, lại có con dế đem ra đổi tình. Sau này lớn lên mấy đứa bày nhau sắm "dế" (điện thoại di động) đem đi tán gái. Nhưng xem ra trò dùng con "dế" giả dối hiện đại này chừ cũng lỗi thời rồi. Biết đâu đến một hôm nào đó ta lại dắt em về quê, cùng nhau ra đồng, bắt một con dế chân thật và tặng người thương. Dưới ánh trăng hôm ấy, chắc là dế sẽ hát lời dụ tình hay nhất!

Hoàng Công Danh

BỮA CƠM NHÀ QUÊ

hkzanh — Thu, 11 Mar 2010 09:00:35 +0700

Tha hương, có người nửa đêm thức dậy đói bụng và cả đói lòng, lại nhớ một bữa cơm nhà quê. Người ta dù giàu có đến đâu thì khi xa quê vẫn cứ bị đói, một cơn đói thuộc về cõi lòng. Có lẽ chỉ bữa cơm giản đơn ở quê hương mới xoa dịu được tâm hồn những ai đã từng sinh ra lớn lên từ làng.

Ở quê, con gà được coi là dậy sớm trước mặt trời, nhưng gà không dậy sớm bằng mạ của ta. Mạ dậy rất khẽ, đi ra vườn rón rén rút rơm, tiếng rút nghe xáo xáo như gà trở ổ. Rồi mạ trở vào bếp nhóm lửa nấu cơm đầu ngày. Tinh mơ mùa xuân trời quê mình thường lạnh, một cái lạnh cắt da thịt để khứa vào lòng người nỗi xót xa day dứt. Làn khói rơm của mạ lèn qua mái tranh hoà vào sương sớm. Cả làng như được phủ khói ấm áp từ tình yêu thương của mạ. Bởi thế nên người ta hay nói Quê hương là một người Mẹ lớn. Khói rơm chạy lên nhà và ập vào giấc ngủ trẻ thơ. Tuổi thơ chúng ta được đánh thức bởi khói của mạ, sau này ai lớn lên mà không đôi lần thấy cay khi ban mai thức giấc. Tôi chạy xuống bếp, nằm gọn trong lòng mạ, cảm giác ấm áp như không còn gì trên đời ấm hơn thế. Mạ lăn một củ khoai vào trong bếp, chỗ rơm vừa cháy xong còn mun đỏ hồng. Tôi lim dim mắt trong sự ôm ấp trìu mến của mạ, như củ ngoai lim dim trong bọc rơm ngập tràn hơi ấm; củ khoai như thế gọi là khoai nướng, và giấc ngủ như thế gọi là ngủ nướng. Đến khi lớn lên đi xa, sáng mở mắt là tôi dậy ngay, không thể nào ngủ nướng được nữa, có lẽ là vì thiếu vòng tay của mạ.

Bữa sáng của người nhà quê chủ yếu là cơm, thêm chén nước mắm ớt, hoặc ít muối tiêu. Giêng hai gạo châu củi quế, cơm đơm ra mỗi người một bát lưng lưng chưng hửng, mắt lướt qua chén cơm biết là ăn không no. Thế nhưng cả nhà vẫn ăn vui vẻ. Mạ đưa chén cơm cho tôi, nói con ăn cho no rồi đi học. Rồi xới xới vát cơm đưa cho ba, nói ba mi ăn cho chắc bụng mà đi mần. Phần mạ ăn cơm cháy, có khi mạ nhịn. Hỏi răng mạ không ăn? Mạ nói lát nữa mạ ra chợ bán rau sẽ ăn sau. Thế là tôi lẫy, tôi bỏ bát xuống nói mạ sướng nhất nhà, được ăn quà ở chợ. Ba mạ nhìn nhau cười. Mạ rơm rớm nướt mắt nói thôi ăn đi con, để trưa mạ đi chợ về cũng mua bánh cho con.

Bữa trưa với bữa tối là hai bữa cơm chính. Ba đi làm đồng bắt được cá đem về thêm chất tanh. Cá tràu kho nghệ vàng ửng, cá lia thia nhỏ thì cho tất cả vào soong kho thật mặn, cá rô đem rim mỡ cháy. Vào mùa mưa đi đơm trộ ở cống hoặc thả lưới ở hố bom thì được rất nhiều cá rô. Thằng Cưng xách cái oi đầy cá rô từ ngoài đồng đi về, vừa nhảy chân sáo vừa hát: "Ngoài đồng lắm cá rô/ Liên Xô lắm máy cày/ Trung Quốc nhiều máy bay/ Mỹ thua là Mỹ phải chạy". Tôi hỏi chạy đâu? Nó nói chạy đâu kệ Mỹ, chừ tau chạy về nhà đưa cá cho mạ tau nấu ăn cái đã.

Nhà quê rau ráng có sẵn ngoài vườn. Đến bữa ra ngắt vài ngọn ngoai lang đem vào luộc trộn với muối tiêu. Rau muống thì giầm ở đìa, hái lên luộc chấm với nước mắm. Nước luộc rau muống màu xanh trong, bỏ thêm ít muối, vắt một miếng chanh là có canh. Mùa hè, bữa trưa thường nấu canh khế với cá lóc ăn cho mát, bữa tối thì nấu canh rau chêng với chắt chắt.

Mấy thằng con nít chúng tôi thường đi bắt ốc về luộc sơ qua, moi ruột vứt, chỉ lấy cái đầu rồi đem xào mỡ; hoặc ban đêm mang ná đi bắn chim meng meng đậu trên ngọn cây. Còn mấy đứa con gái thì hái rau me về nấu canh chua, hoặc hái rau má đem về nấu với tôm. Ở làng, trẻ con vừa học, vừa chơi và cũng sớm biết lo cho cái ăn. Những đứa bạn cùng lứa bây chừ đã lớn, đứa nào cũng chững chạc và tự lập cả. Có lẽ là nhờ sớm ý thức được cuộc sống của một đứa con làng!

Thích nhất vẫn là bữa cơm cuối ngày, ta hay gọi là cơm chiều, nhưng người quê ăn muộn nên gọi là bữa cơm tối. Cơm dọn ra giữa chiếc nôống cấm tròn đặt trước thềm hiên. Cả nhà ngồi vây quanh. Dăm trái ớt đỏ cho thêm vị cay. Bên mâm cơm bao giờ cũng sẵn một chai rượu trắng cho ba. Sau một ngày lao động mệt mỏi, ba rót rượu ra chén, đưa lên đánh thượt vào cổ rồi ngửa mặt nhìn trời mà khà một cái thật sướng! Dường như bao nhiêu mệt nhọc đã tiêu tan theo cái khà đó. Bữa cơm nhà quê đơn sơ đạm bạc. Ba vừa ăn vừa ngúc ngúc khen cơm ngon hè ngon hè. Mạ nói toàn rau với cá lia thia chơ có chi mà ba mi khen hoài. Ba cười nói ngon chơ, giản dị như ri mới ngon, ri gọi là "giản dị như người Quảng Trị" đây!

Hồi đó chưa có điện, những hôm trăng thì bữa cơm tối cũng... nên thơ. Ăn xong dọn quéng một cái, cả nhà lại ngồi ở bậc thềm hiên uống nước. Bà con hàng xóm đến chơi, cùng ngồi nói chuyện quê kiểng dưới ánh trăng. Bữa cơm tối dài đến tận khuya. Những câu chuyện quê mùa thành ra thứ bánh tráng miệng.

Có hôm tôi thiếp ngủ đi từ chiều và thức dậy giữa khuya, đói bụng chi lạ! Mạ dậy lục nồi bê cơm ra với một chén mắm cà. Cắn một miếng cà, mặn chát. Tôi hỏi răng kho mắm mặn ri mạ? Mạ nói mắm thì kho mặn chơ răng nữa. Nói xong mạ quệt nước mắt nói nhà hết đồ ăn rồi, kho mặn ăn cho được nhiều bữa. Có một lần thức dậy giữa đêm và cắn một nhát mắm cà thấm thía, ta mới thấu hết nỗi lòng của mạ và quê hương!

Hoàng Công Danh

* Ps: Hôm trước, chị Nguyễn Thị Anh (người làng Thạch Hãn, đang sống ở Sài Gòn) có hỏi tục ăn cơm mới ở quê nhà. Nhân chuyện cơm nước, em xin gửi lên đây một đoạn phóng sự về Tục ăn cơm mới của người Vân Kiều - Quảng Trị.

SÔNG RỘNG MỘT GANG

hkzanh — Mon, 01 Mar 2010 08:30:08 +0700

"Ước gì sông rộng một gang
Bắc cầu dải yếm cho nàng sang chơi"
Tôi mang theo câu ca dao Việt ấy sang Minsk. Và quả thực nơi dừng chân đã không làm tôi thất vọng. Dòng sông Svislach (Свислочь) có chiều ngang được đo bằng... ca dao!

Bút ký

Svislach khẽ khàng bình dị trôi chầm chậm qua thành phố Minsk - thủ đô của đất nước Belarus. Sông lách đi một cách lặng thầm tựa như bao nhiêu ký ức đã dồn chật lại trong một dòng chảy cô đặc khiến người ta phải sững sờ. Mỗi buổi sáng thức dậy, qua khung cửa kính từ trên tầng 12 ký túc xá, Svislach đã nhấn nhá vào tôi những đường nét đầu tiên của ngày. Sông ấy, ba năm qua đã thành một người bạn của tôi, một tình bạn vong niên lạc qua thăng trầm bao kiếp nay lại gặp nhau, ôm chầm nhau mà vỗ sóng vào lòng.

Sông Svislach nhìn từ trên ký túc xá xuống

Nói sông rộng một gang là nói quá lên cho nó nhỏ lại chứ thực ra cũng chưa đến mức đó. Nếu cầu dải yếm của người Mường, Tày được bắc bằng quả còn ném chuyền tay mùa lễ hội, thì cầu dải yếm mà tôi bắc qua Svislach là một đường bay hòn sỏi. Đứng ở bên này bờ, tung một hòn sỏi nhỏ là người ở bờ bên kia có thể chụp được. Đấy là cách để ví von cho chiều rộng rất mực khiêm tốn của Svislach. Sự khiêm tốn của Svislach gợi cho tôi nhớ đến một dòng sông gắn liền với lịch sử Phật giáo, và tự hỏi: Sông Anoma ở Ấn Độ có hẹp đến mức ấy không mà hai ngàn năm trăm năm trước Thái tử Tất Đạt Đa đã cưỡi ngựa Kiền Trắc bay qua được? Rộng cũng sông mà hẹp cũng là sông, miễn sao có dòng chảy con nước và dòng chảy văn hoá lịch sử trôi trên đó. Như thế, Svislach đã chứng kiến biết bao thăng trầm biến cố trên một vùng đất nhỏ. Từ thuở nàng e dè sợ sệt trước ý đồ thôn tính của Sa hoàng Nga, nàng hẳn phải dị đỏ mặt lên khi người ta gọi đất nước này là Nga Trắng (BeloRussia). Và nàng thét gào như biện minh: "Không! Không phải thế! Belarus đơn giản chỉ là tên một vùng đất mà thôi!". Cũng như tên nàng là Svislach mãi mãi, không ai được đồng hoá với một nàng công chúa nước bạn.

Khác với người Việt mình, ở Belarus mọi vật đều được gọi tên đối thể một cách khái quát hoá cao. Ví như vài chục cây xanh trên một khoảnh đất, ở ta gọi là vườn, thì ở Belarus đã được gọi là rừng. Chính bởi cách gọi vống lên như thế nên Svislach mới được gọi là sông, chứ ở ta thì nó mới được gọi là rào, là rạch mà thôi. Sông nhỏ hẹp nhưng được cái chảy dài duyên dáng, nó uốn giữa Minsk như một chiếc phec-măng-tuya dán kín hai vạt áo của thành phố lại với nhau ấm áp. Tôi đặt ngón tay trỏ lên tấm bản đồ Belarus và kéo rê theo nét vẽ sông Svislach. Ngón tay cứ rung rung, dịch sang chuyển về như đang điều khiển cái núm trên bộ âm-ly của dàn nhạc. Tự bản thân Svislach đã tấu lên một bản nhạc muôn điệu: có khúc thong dong thả mình chậm rãi tựa slow; có chặng thì trữ tình sâu lắng như ballad; lại có khi tạo khúc lặp phách kiểu tango, đấy là chỗ sông xoáy chòm thành hồ nước Comsomol, nghỉ một tý rồi lại chảy tiếp theo lưu mạch.

Tôi yêu sự yên tĩnh của Minsk, yên tĩnh một cách đáng thương! Thật là nơi trú ngụ yên lành cho những thiền sư nội tại. Sự yên tĩnh ấy có một phần đóng góp của Svislach, bởi không ai khác, chính nàng mang mệnh "thuỷ" đã làm dịu lại cuộc sống ở thành phố. Có một lần ở Huế, tôi ngồi bên quán cà phê Sông Trăng và nhìn ngược lên theo dòng chảy Hương giang để cảm nhận sự yên bình của cố đô. Những dòng sông chảy qua thành phố thủ đô, như Hương hay Svislach, đều có một sứ mệnh cao cả là cảm hoá lòng người và giữ chân viễn khách ở lại. Hương đã giữ tôi ở Huế hai năm, để mỗi ngày ngồi trầm mặc nơi bàn gỗ một quán cà phê ven sông thôi là đủ vui rồi. Còn Svislach nuôi dưỡng tâm hồn tôi ba năm, chỉ cần đóng kín mình trong phòng và thả mắt xuống dưới kia cũng đã là hạnh phúc, một niềm hạnh phúc không cần phải bỏ tiền ra mua nhưng vẫn đắt giá.

Mỗi dòng sông đều có một vẻ đẹp riêng, vào mỗi mùa trong năm thì vẻ đẹp ấy lại được biến đổi. Svislach có lẽ là dòng sông giản dị và chất phác nhất, nàng ít khi đòi hỏi được thay áo mới, nàng không сần tô vẽ bôi trát màu mè như những dòng sông khác. Nếu chia ra thì mỗi năm Svislach có hai sắc diện chính, vào mùa nắng thoáng và mùa tuyết lạnh.

Tôi đến Minsk khi tiết trời vừa chớm thu. Lá hãy còn xanh và nước sông cũng xanh theo màu điệp của lá. Những ngày đầu ở nơi đất khách, lạ lẫm, đôi khi thấy cô độc, nhưng chính màu xanh dịu hiền của Svislach đã khiến tôi an tâm và tưởng tượng đấy là màu của cánh đồng quê hương. Người ta bảo khi xa nhà, hãy đưa bàn tay lên, xoè ngữa ra và nhìn vào những đường chỉ tay, ta sẽ thấy hình ảnh mẹ. Còn tôi, tôi nhìn vào đường chỉ xanh mà Svislach đã kẽ lên giữa lòng đất mẹ Minsk, để thấy hình ảnh một vùng đất mẹ Việt. Tất cả sông rồi đổ về biển cả, vậy nên tất cả những gì thuộc về sông đều có chung một con đường ý thức dẫn ta vào cõi yêu thương.

Dòng Svislach biếc xanh làm gương soi cho cây cối ven bờ

Svislach cố hữu màu xanh ấy trong suốt thời gian nó không bị đóng băng. Màu xanh là sắc điển hình nhất của dòng sông này. Tháng Năm trùng vào thời điểm sông xanh nhất sau mùa tuyết tan. Cái màu xanh khi ấy đã dẫn chân tôi dạo bộ dọc bờ đá và bắt gặp một vòm hoa Tử Đinh Hương đang độ bung sắc tím. Vài cánh hoa sợ gió dần buông mình xuống mặt thoáng rồi trôi lặng lờ theo nhịp điệu con nước. Tôi chợt nhớ đến sự tích của loài hoa này. Ngày xửa ngày xưa, chàng trai út nhà bà Pecxia đã đi cứu mẹ, chàng được vị thần cho ba điều ước biến hoá, điều ước cuối cùng chàng dùng để hoá thành hoa Tử Đinh Hương. Còn sông chính là cuộc biến hoá đầu tiên mà chàng thực hiện. Điều ước thứ nhất qua đi, trôi đi thành một dòng sông. Như hôm nay đây những cánh hoa Tử Đinh Hương đã trôi theo dòng Svislach để gửi gắm một ước nguyện nào đó về tình yêu thương. Giả như một ngày mai tôi rời thành phố này, thì những cánh Tử Đinh Hương ấy sẽ níu mình về lại bên triền ký ức xanh tươi.

Kỳ nghỉ hè của sinh viên, chúng tôi có thời gian để đi một số nơi ở Belarus. Tôi đã về biển Minsk, nước ở nơi ấy cũng tĩnh tại như đang ngoạ thiền, sóng thì tịnh nhiên. Dường như ở đất nước này, tất cả đều diễn ra một cách chậm chạp. Ta có thể nhìn cái cách chảy e lệ hồn nhiên của Svislach để ví cho sự vận động nơi đây. Tôi hay cùng với một vài người bạn lang thang dọc bờ sông, chọn một chỗ thật khéo và nhấp vài ngụm bia. Ngồi bên Svislach khi chiều xuống, hoàng hôn sẽ ghé đến chỗ ta và hắt từ dưới sông lên những viên pha lê bằng nắng. Vài cánh chim bồ câu mạnh dạn cùng tham gia vào cuộc chơi của loài người. Chim bồ câu bay đến, rồi cứ tự nhiên nhảy vào mổ mồi nhậu, y như thể giữa chim và người đã không còn sự phân cấp giới động vật. Dưới kia, vài chú vịt gập ngược đầu lên cánh rồi để mặc nước đẩy đi. Vịt ở đây không do ai nuôi cả, chúng tự kiếm mồi trên sông để sống qua ngày qua tháng. Cũng chẳng ai biết số phận của loài vịt ấy. Chúng đến từ đâu và sẽ về đâu? Có lẽ chúng là cái mốc tiêu để người ta đo cường lưu nước sông Svislach. Hay chúng là những người tình của Svislach chẳng hạn.

Những ngày nắng to, Svislach như một tấm gương, soi rõ mồn một mọi thứ. Rọi mắt nhìn vào đó, ta sẽ thấy rất nhiều hình ảnh mây trắng, có khi còn trắng hơn cả đám mây thực đang nô giỡn trên cao xanh kia. Cứ như là trời vì quá cưng chiều mà thả mây xuống sâu thẳm lòng nàng Svislach vậy. Ông trời là tay chơi lãng mạn luôn biết cách lấy lòng người đẹp.

Mùa hè 2007, trong dịp kỷ niệm 940 năm ngày thành lập Minsk, tôi được nghe một điệu dân ca cổ xưa của xứ sở tuyết trắng. Lời hát mềm như dòng sông Svislach thuở sơ khai. Từ bấy đến nay, trải qua ngần ấy thời gian, thế thời thay đổi mà lời hát và dòng sông vẫn không hề chi. Một người bạn thủ thỉ vào tai tôi tôi: Ở đây mọi thứ chắc còn nguyên vẹn như thuở ban đầu? Ừ, ở bất cứ nơi nào cuộc sống còn bảo lưu nét đẹp thuỷ nguyên thì ở đấy sự bình yên là dĩ tất! Dòng sông Svislach đã hoá thân thành một viện bảo tàng vĩ đại để cất giữ tất cả những thứ thiên tạo, nuôi dưỡng trong mạch văn hoá đặc sắc của xứ sở là văn hoá Folklore, truyền lại cho muôn đời sau một bản khảm trổ vô hình giữa minh linh thiên-địa-giang. Những giá trị văn hoá tiềm ẩn dưới chiều sâu nước sông cứ thế mà thoảng lên đây lời ca, hay là hắt lên ánh ngọc chiều hè, và qua mùa thu thì nước sông làm cho lá cây ven bờ chín sớm hơn cả. Đấy là điều tôi nhận thấy rõ nhất ở Minsk. Dọc kè đá bờ sông, cây cứ đứng như chàng trai si tình rũ lá xuống mà ngỏ lời yêu. Cuối thu, tất cả tóc lá ấy hoá vàng dần và miền sông như tranh phong cảnh của danh hoạ Levitan. Liệu có khi nào thuở sinh thời, Levitan đã lạc chân từ Maxcơva sang Minsk, rồi chàng hoạ sĩ ấy cũng đứng bên sông Svislach để dự tính cho những sắc màu đẹp trong bức Mùa thu vàng nổi tiếng ấy? Trước khi sang Minsk, một người bạn của tôi tên Vĩnh đã nói rằng, nơi cậu sắp tới là xứ sở của những sắc màu hội hoạ. Hôm nay đây, sự chứng thực tiệm thị đủ cho tôi thoả mãn ước nguyện để làm một cái bắt tay đồng ý muộn màng với Vĩnh ngày trở về.

Sang mùa đông, tuyết rơi trắng trời, cây cối bên bờ trụi hết lá chỉ còn xương xẩu cũng thản nhiên hoá thạch trước cái lạnh âm hai mươi độ, nước sông dần cô lại và đông cứng. Cả thành Minsk được bao phủ bởi một màu trắng đến vô nhiễm. Những bông tuyết xoè cánh mỏng nhẹ như tơ trời lả lả rệu xuống dệt vải áo cho mặt sông. Nhìn bông hoa tuyết ấy, chợt tôi nhớ về mùa hoa trứng cá muốt trắng hồi còn ở Huế. Có một buổi chiều mùa thu, T đã đến phòng trọ của tôi. Nàng lướt tay khe khẽ qua vòm hoa trứng cá và hỏi:

"Anh yêu màu trắng lắm phải không?".

"Ừ. Màu trắng tượng trưng cho lòng thuỷ chung. Như cô dâu ở nước Nhật trong đám cưới thường mặc một chiếc kimono màu trắng. Nếu người chồng mất đi, người vợ vẫn mặc một cái kimono trắng trong đám tang có nghĩa là không đi thêm bước nữa".

"Nếu người yêu của em đi khỏi thành phố này, thì em sẽ hái thật nhiều hoa trứng cá màu trắng cài lên tóc!"

Những buổi chiều như thế trôi qua nhẹ nhàng. Có vài bông hoa trứng cá rơi theo rất khẽ, hoa rơi mà cứ như sợ chạm phải một điều gì đó mong manh dễ vỡ. T đã ném rất nhiều hoa trắng vào cõi nhớ của riêng tôi. T là tê tái vậy! Bây chừ giá mà có T ở đây, chắc nàng sẽ thích thú với muôn vàn hoa tuyết trắng lắm. Bông tuyết sẽ hôn vào mái tóc mượt của T như chiếc kimono kéo trùm lên phủ kín cả chỏm đầu, để cho lời nguyện ước được đi tới tận cùng thánh thiện. Ôi, giá mà Huế và Minsk chỉ cách nhau... một gang, thì tôi sẽ bắc cầu dải yếm cho nàng sang hứng tuyết.

Các bác câu cá trên mặt hoá băng sông Svislach

Một lần đứng giữa bao la ám ảnh trắng ấy, ký ức đan xen thực tại khiến tôi không phân biệt được đâu là trời, đâu là đất, đâu là dòng sông nữa. Cứ như thể ấy là thuở vũ trụ mới kiến tạo và đức Thiên Chúa phẩy tay tung một vầng sáng trắng khai sinh khái niệm "ngày". Bạn tôi reo lên: Sông đã chết cóng! Không phải đâu, Svislach chỉ tạm thời chìm vào một cuộc ngủ đông như chú gấu Bắc cực xù lông trắng mà nheo mắt vậy thôi. Sông giả vờ mất tích để ta mải miết đi tìm, và đến lúc không thể tìm thấy một ngạch nước nào thì ta biết rằng sự hiện hữu của nó giữa thành phố này đáng quý biết bao! Ta có thể đi dạo bộ trên tấm áo lông tuyết Svislach, nhưng cũng phải cẩn thận vì có chỗ mặt đá tuyết mỏng, rất dễ bị tụt chân xuống. Một vài bác trung niên giày áo kín đáo ra ngồi trên mặt sông. Họ đục lỗ tròn cỡ nắm tay và thả dây nối lưỡi câu xuống dưới để săn cá. Rồi tới một ngày, khi lưỡi câu của bác giật lên được chú cá tươi mởn. Ấy là lúc mùa xuân đến. Băng đá trên sông tan dần, kẽ nước hé chào nắng mới. Vài đám băng mỏng dính thả mình trôi theo dòng chảy, được một quãng thì tất cả chúng tan ra và hoà mình vào nước. Svislach cái gì cũng chậm, chỉ có mùa xuân là đến sớm với nàng nhất.

Dòng sông đáng yêu, dễ thương là vậy! Svislach đã luôn ở bên cạnh tôi ba năm nay. Có đêm tôi nằm nghe sông thở, như một tiếng réo gọi về miền dĩ vãng xa xưa. Ở đó có một chàng trai đứng ngẩn ngơ hát: "Ước gì sông rộng một gang. Bắc cầu dải yếm cho nàng sang chơi". Và Svislach đã cho chàng toại nguyện.

- Bài và ảnh

Hoàng Công Danh